Vì sao cá mới mua hay chết trong vài tuần đầu?
Cá thải ra chủ yếu là amoniac, phần lớn qua mang. Trong bể đã chạy ổn, một nhóm vi khuẩn đổi amoniac thành nitrit, nhóm khác đổi nitrit thành nitrat, chất ít độc hơn nhiều. Bể mới chưa có hai nhóm này nên chất độc tích lại.
Dân chơi cá gọi đây là hội chứng bể mới, hay gặp trong 6 tuần đầu: cá trông bình thường vài tuần rồi đột ngột lờ đờ, bỏ ăn và chết, đo nước thì thấy amoniac hoặc nitrit cao.
Chưa chọn được loài, xem bài chọn loài thú nhỏ cho người mới.
Dựng bể thế nào trước khi thả cá?
Đặt bể trên kệ chắc, phẳng, xa cửa sổ, vì nắng chiếu thẳng làm mọc tảo và nóng nước.
- Rửa sỏi thật kỹ bằng nước, vì bụi sỏi làm tắc lọc, hỏng bơm. Đặt đá, lũa, đồ trang trí trước khi đổ nước.
- Đổ đầy nước rồi mới cắm điện. Sưởi thủy tinh chạy khô có thể nứt.
- Khử clo cho toàn bộ nước mới (xem phần dưới).
- Cho bể chạy không cá (hỏi cửa hàng cách làm), đo amoniac, nitrit vài ngày một lần đến khi cả hai về 0. Tuyệt đối không dùng nước tẩy rửa có amoniac, không trộn với nước javel. Đã có cá thì không thêm amoniac nữa.
- Thả cá từ từ: 1–2 con trước, vài ngày sau đo lại vẫn bằng 0 thì mới thêm. Thả cả đàn một lúc thì chất độc tăng rất nhanh.
Điện và nước. Cắm thiết bị bể vào ổ có aptomat chống giật (RCD), cho dây điện võng thành một vòng thấp hơn ổ cắm (vòng nhỏ giọt) để nước không theo dây vào ổ, và rút điện mọi thiết bị trước khi cho tay vào bể.
| Kết quả đo | Nên làm gì |
|---|---|
| Amoniac cao, nitrit và nitrat gần 0 | Chưa thả thêm cá. Nếu đã có cá: giảm cho ăn, thay nước |
| Amoniac giảm, nitrit cao | Tiếp tục đo; có cá thì thay nước; chưa thêm cá |
| Amoniac và nitrit về 0, nitrat tăng (lọc sinh học đã chạy đủ) | Thả cá từng ít một, thay nước đều |
Nguồn: Cẩm nang Thú y Merck, Management of Aquarium Fish và Providing a Home for Fish.
Nước máy ở nhà dùng nuôi cá được không?
Được, nhưng phải khử clo trước. Nước máy thường xử lý bằng clo (nhiều nơi trên thế giới dùng cloramin), độc với cả cá lẫn vi khuẩn có lợi. Quy chuẩn QCVN 01-1:2024/BYT có chỉ tiêu clo dư tự do, nên nước đến vòi có thể vẫn còn clo.
Chất khử clo bán ở hầu hết cửa hàng cá cảnh, rẻ và tác dụng nhanh; chọn loại ghi rõ khử được cả cloramin.
Bể nuôi được bao nhiêu cá?
Với cá nước ngọt, Cẩm nang Thú y Merck đưa mức khoảng 1 cm cá cho mỗi 36 cm² mặt nước. Bể nước lạnh như bể cá vàng thì nuôi ít hơn nữa. Tính theo chiều dài cá khi lớn hẳn, không phải lúc mới mua.
Ví dụ: bạn Minh ở Hà Đông mua bể 60 × 30 × 30 cm.
- Thể tích: khoảng 54 lít; cả sỏi và bể hơn 60 kg, kệ phải chịu nổi.
- Mặt nước: 60 × 30 = 1.800 cm². Chia cho 36, được khoảng 50 cm cá trưởng thành.
- Số cá: loài dài 5 cm khi lớn thì tối đa khoảng 10 con; loài 10 cm chỉ khoảng 5 con.
- Lịch: chạy bể không cá 6 tuần, thả 2 con, vài ngày sau đo lại ổn mới thêm 2.
50 cm là mức trần. Nuôi ít hơn thì bể ổn định hơn.
Chọn cá và thả cá mới thế nào?
Chọn các loài sống cùng kiểu nước (lạnh hay ấm) và hợp tính nhau; hỏi người bán cá lớn tối đa bao nhiêu, có cắn cá khác không. Đừng mua cá tỳ bà (cá lau kiếng) cho bể nhỏ: cá lớn nhanh, chẳng bao lâu đã quá bể.
| Nhìn vào | Cá trông khỏe | Nên chọn con khác |
|---|---|---|
| Vảy, vây, da | Nhẵn, không vết, vây lành | Vây rách, có đốm, vết loét, vảy dựng |
| Mắt | Sáng | Đục |
| Cách bơi | Bơi đều, ổn định | Bơi loạng choạng, nổi trôi, nằm lờ đờ |
Nguồn: Merck, Selection of Fish và Routine Health Care of Fish. Đây là quan sát bằng mắt, không thay chẩn đoán.
Thả nguyên túi cá nổi trong bể 20–30 phút cho nhiệt độ cân bằng, rồi vớt cá sang bể, không đổ nước túi vào. Để cá cũ không đuổi cắn cá mới, thả lúc đã tắt đèn hoặc cho cá cũ ăn đúng lúc thả.
Cách ly cá mới nếu đã có bể đang nuôi, vì cá mới có thể mang bệnh. Nhất là cá đắt tiền, nên cách ly ít nhất 30–60 ngày trong một bể nhỏ riêng có lọc bọt biển, sủi khí, sưởi, và dùng vợt, ống hút riêng.
Thiết bị nào thật sự cần?
- Lọc: lọc thác (lọc treo thành bể), có bông lọc cho vi khuẩn có lợi bám.
- Sưởi: cá nhiệt đới nuôi ở Hà Nội cần sưởi cho mùa đông; ở TP.HCM thường không cần.
- Nhiệt kế riêng trong bể, đừng chỉ tin số trên sưởi.
- Đèn có hẹn giờ: bật đèn 24/24 làm cá căng thẳng.
- Bộ thử nước đo amoniac, nitrit, nitrat, pH: bể mới đo amoniac, nitrit mỗi ngày, bể đã ổn đo mỗi lần thay nước.
Cho cá ăn bao nhiêu?
Cho một nhúm nhỏ, xem cá ăn hết trong vài phút, rồi vớt phần thừa. Cho ăn quá tay vừa hại cá vừa làm bẩn bể.
- Loài ăn tạp thì thêm rau vài lần mỗi tuần, ví dụ bí ngòi thái hạt lựu, luộc sơ. Betta không cần rau.
- Thức ăn khô chỉ giữ tối đa 2 tháng, nên mua gói nhỏ.
Mùa nóng và lúc mất điện thì làm gì?
Nước ấm giữ ít oxy và làm amoniac độc hơn, nên mùa hè cho ăn ít, đo nước đều, che rèm chắn nắng, cho quạt thổi lên mặt nước và giữ sủi khí chạy. Đừng đổ ồ ạt nước lạnh vào; muốn dời bể thì hút bớt nước trước.
- Ngừng cho ăn cho tới khi có điện, vì tiêu hóa tốn oxy. Cá trưởng thành khỏe nhịn vài ngày không sao.
- Trời nóng: dọn thứ che mặt nước, khuấy nhẹ mặt nước để thêm oxy.
- Dự phòng: máy sủi khí chạy pin rẻ, dễ mua. Máy phát điện chỉ chạy ngoài trời, không bao giờ trong nhà, ban công kín hay hành lang chung cư (khí CO gây ngộ độc).
- Sau khi có điện: đo amoniac. Thấy amoniac ở bất kỳ mức nào trên 0 thì thay 25–50% nước ngay (nước đã khử clo, cùng nhiệt độ), giảm cho ăn và đo lại mỗi ngày đến khi về 0. Nước càng ấm, pH càng cao thì amoniac càng độc, nên đừng chờ amoniac lên cao mới thay.
