Bác sĩ kê thuốc xong, phần khó thường bắt đầu ở nhà: bé ngậm viên rồi nhổ, cào tay bạn, hoặc trốn biệt mỗi lần thấy hộp thuốc. Bài này chỉ cách cho mèo và chó uống viên nén, viên nang và thuốc nước, cách giấu thuốc trong đồ ăn mà không gây hại, nên làm gì khi bé nhổ hoặc nôn, và dấu hiệu nào sau khi uống thuốc là phải đi khám ngay.
Hỏi bác sĩ những gì khi nhận thuốc?
Hỏi rõ ngay tại quầy phòng khám giúp bạn tránh được nhiều rắc rối khi về nhà. Mỗi loại thuốc có cách dùng riêng, nên câu trả lời đúng cho thuốc này có thể sai cho thuốc khác. Chụp bảng dưới lại và hỏi từng câu. Xin bác sĩ ghi ra giấy hoặc nhắn tin tên thuốc, lượng mỗi lần, giờ uống và số ngày; túi thuốc không có nhãn thì tự ghi lên túi ngay tại quầy. Các câu hỏi chung khi đến một phòng khám mới có ở bài chọn phòng khám thú y lần đầu: hỏi gì, xem gì.
| Câu hỏi | Vì sao cần hỏi |
|---|---|
| Uống cùng thức ăn hay lúc bụng đói? | Để biết có giấu thuốc vào đồ ăn được không. |
| Có dạng nào dễ cho hơn không? | Một số thuốc có dạng nước, dạng nhỏ gáy hoặc viên có mùi vị dễ ăn. Không dùng thuốc nhỏ gáy của chó cho mèo (có chất permethrin rất độc với mèo). |
| Có được bẻ, nghiền hay trộn không? | Có viên có lớp bao phải uống nguyên, có viên không nên chạm tay vào khi đã bẻ hoặc nghiền. Đừng tự quyết. |
| Trộn với món nào thì được? | Không phải thuốc nào cũng hợp với phô mai hay sữa. Hỏi đúng món bạn định dùng. |
| Mấy lần một ngày, bao nhiêu ngày? Quên một lần thì sao? | Quên thì xử lý thế nào là tùy từng thuốc. Ghi lại ngay hoặc đọc tờ hướng dẫn trong hộp. |
| Sau khi uống, thế nào là bình thường, khi nào phải gọi lại? | Biết trước thì bạn bớt lo, có gì bất thường cũng sớm nhận ra. |
| Có cần đeo găng tay không? | Có thuốc cần cẩn thận khi cầm vào tay. Luôn rửa tay sau khi cho thuốc. |
| Bảo quản thế nào? | Có thuốc nước phải để tủ lạnh và chỉ dùng trong số ngày nhất định. Viên nên để trong vỉ, chỗ khô mát. |
| Bác sĩ hoặc y tá làm mẫu một lần được không? | Xem người có kinh nghiệm làm một lần dễ hơn đọc nhiều bài hướng dẫn. |
Danh sách tổng hợp từ hướng dẫn cho chủ nuôi của International Cat Care, PDSA và Cornell. Chúng tôi chưa kiểm tra thuốc thú y ở Việt Nam có những dạng nào, nên chỉ nêu nguyên tắc chung.
Chuẩn bị gì trước khi gọi bé lại?
Cho thuốc nhanh, gọn thì bé ít sợ. Bé cũng cảm nhận được tâm trạng của bạn: bạn lo thì bé căng theo. Chuẩn bị đủ rồi mới bế bé lại.
- Bóc viên thuốc khỏi vỉ ngay trước khi cho. Thuốc nước thì hút sẵn đúng lượng bác sĩ dặn vào ống bơm không kim.
- Một ống bơm nhỏ đựng nước, để cho mèo uống ngay sau viên.
- Mặt phẳng chống trượt: sàn nhà, thảm tắm hoặc khăn trải trên bàn.
- Một người giữ, một người cho thuốc. Ở nhà một mình thì chuẩn bị một chiếc khăn cỡ vừa để quấn mèo.
- Phần thưởng: miếng ăn bé thích, đồ chơi cần câu hoặc lược chải lông.
Giấu thuốc trong đồ ăn: cách làm và món nào nên tránh
Giấu thuốc trong đồ ăn thường nhẹ nhàng hơn cho bé, nhưng chỉ dùng khi bác sĩ nói thuốc uống cùng thức ăn được.
- Chờ lúc bé đói, cho một phần nhỏ có thuốc trước bữa chính, ăn hết rồi mới cho phần còn lại.
- Cho theo chuỗi: vài miếng không có thuốc, một miếng có thuốc, rồi thêm một miếng không có thuốc.
- Giấu kín, lượng nhỏ, rồi nhìn bát và sàn xem viên có bị bỏ lại không.
- Không trộn vào cả bữa chính. Bé có thể chán ăn, và bạn không biết bé đã ăn hết thuốc chưa.
Đồ thưởng để giấu thuốc có hai loại: loại mềm nặn được quanh viên, và loại làm sẵn chuyên để giấu thuốc. Bạn có thể hỏi phòng khám loại nào hợp với bé, nhất là khi bé đang ăn theo chế độ riêng vì bệnh. Mèo rất thính mũi, nên món nặng mùi như cá ngừ che mùi thuốc tốt hơn.
| Món | Dùng thế nào | Rủi ro cần biết |
|---|---|---|
| Pate quen thuộc của bé | Vo một viên nhỏ, đặt thuốc vào giữa | Mèo hay ăn pate rồi nhổ viên; viên ngấm ướt sẽ tan dở, khó cầm, và nếu bé cắn vỡ viên thì đắng miệng, lần sau khó cho hơn |
| Thịt gà luộc, cá, cá ngừ | Một miếng nhỏ bọc quanh viên | Luộc riêng cho bé, không nêm, bỏ da, bỏ xương và xương cá. Cá ngừ hộp chỉ dùng loại ngâm nước |
| Phô mai, bơ sữa (không phải quả bơ) | Miếng thật nhỏ nặn quanh viên | Hỏi bác sĩ trước khi dùng, vì có thuốc không hợp với phô mai. Đồ làm từ sữa có thể gây đi ngoài, khó tiêu; ở chó, đồ nhiều mỡ làm tăng nguy cơ viêm tụy, nên chó đang hoặc từng viêm tụy thì chọn món khác |
| Sữa, sữa đặc | Không nên hòa thuốc vào | Phải nghiền viên mới hòa được (hỏi bác sĩ trước), bé có thể uống không hết; sữa dễ gây đi ngoài, sữa đặc lại rất nhiều đường |
| Bơ đậu phộng (cho chó) | Một chút bọc viên | Chỉ dùng loại không có xylitol, chất làm chó hạ đường huyết và có thể hỏng gan. Đọc nhãn |
| Giò, chả, xúc xích, thịt kho, đồ ăn người | Không nên dùng | Mặn, nhiều mỡ, có thể có hành tỏi. Hành, tỏi, hẹ có thể làm hỏng hồng cầu, mèo nhạy cảm hơn chó |
| Nho, nho khô | Không dùng | Có thể gây tổn thương thận ở chó |
| Cả bát cơm hoặc bữa chính | Không nên | Bé bỏ bữa thì thiếu thuốc, bạn cũng không biết thiếu bao nhiêu |
Rủi ro của xylitol, hành tỏi, nho và đồ sữa theo danh sách thức ăn người cần tránh của ASPCA. Giò, chả, thịt kho là ví dụ của ban biên tập về món mặn, có thể có hành tỏi trong bếp Việt; không chắc thì đừng dùng. Danh sách đầy đủ có ở bài thức ăn của người nguy hiểm cho chó mèo.
Cho mèo uống viên bằng tay thế nào?
Khi mèo không chịu ăn viên trong đồ ăn, hoặc thuốc phải uống lúc đói, bạn cho thẳng vào miệng.
- Giữ bé. Đặt mèo ngồi trên mặt chống trượt, quay lưng về phía bạn, mông tựa vào người bạn hoặc vào tường để bé không lùi ra. Người giúp giữ nhẹ hai chân trước phía trên khuỷu. Đừng bế bổng mèo lên chỉ để cho thuốc. Ở một mình thì quấn bé trong khăn, hai mép khăn vòng quanh cổ để chân trước không thò ra.
- Mở miệng. Một tay cầm viên giữa ngón cái và ngón trỏ. Tay kia đặt lên đầu bé từ bên cạnh, ngón cái và ngón trỏ ôm hai bên gò má. Ngửa nhẹ đầu cho mũi hướng lên trần nhà, khi đó nhiều mèo sẽ tự há miệng. Nếu không, dùng ngón giữa của tay cầm viên kéo nhẹ hàm dưới xuống, đặt ngón lên các răng cửa nhỏ phía trước, tránh răng nanh.
- Đặt viên. Đặt viên càng sâu càng tốt ở giữa lưỡi. Viên càng sâu, bé càng dễ nuốt và khó nhổ ra. Đặt chứ đừng thả rơi vào họng, vì bé dễ nôn khan.
- Giúp nuốt. Khép miệng bé vài giây, vuốt nhẹ cổ họng dưới cằm. Bé liếm môi hoặc liếm mũi thường là đã nuốt, nhưng vẫn nên nhìn quanh chỗ bé ngồi vài phút sau. Chưa chắc thì thổi nhẹ vào mũi bé.
- Cho nước hoặc đồ ăn theo sau, rồi thưởng. Viên khô có thể mắc lại ở thực quản, và có thuốc gây kích ứng ở đó. Cornell khuyên: ngay sau khi cho viên nén hoặc viên nang, bơm khoảng một thìa cà phê nước (5–6 ml) bằng ống bơm. International Cat Care cũng gợi ý cho một miếng ăn nhỏ thay cho nước. Xong thì thưởng, để bé nhớ uống thuốc xong là có quà.
Cần cẩn thận Đừng ghì chặt bé. Bé vùng vẫy, cố cắn hoặc cào thì buông tay, rồi hỏi bác sĩ cách khác. Miệng mèo có nhiều vi khuẩn và vết cắn có thể rất sâu. Bị chó hay mèo cắn, cào rách da, kể cả bé nhà đã tiêm phòng, thì rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước ít nhất 15 phút rồi đến cơ sở y tế ngay trong ngày để tiêm phòng dại.
Cho chó uống viên bằng tay thế nào?
Cách làm giống mèo, khác ở vài chỗ, nhất là cách giữ: chó to khỏe và hay lùi ra sau.
- Giữ bé: chó nhỏ đặt trên mặt chống trượt, có người giữ phía sau. Chó to cho ngồi trên sàn, mông dựa vào tường hoặc góc phòng.
- Mở miệng: một tay ôm mõm từ phía trên, ngửa nhẹ đầu cho cằm hướng lên; tay cầm viên ấn nhẹ lên răng cửa dưới để bé há miệng rộng hơn.
- Đặt viên thật nhanh ở phần sau lưỡi, nhưng đừng đưa tay quá sâu vì bé có thể sặc và nôn khan.
- Giúp nuốt: hạ đầu bé xuống, giữ miệng khép, vuốt cổ hoặc thổi nhẹ vào mũi. Có thể bơm chút nước vào bên miệng.
- Khen bằng giọng vui vẻ và cho một miếng thưởng.
Chó cũng có thể cắn khi bị giữ miệng. Bé gồng người, gầm gừ hoặc nhe răng thì dừng lại. Bị cắn rách da thì xử lý như ở phần mèo: rửa bằng xà phòng dưới vòi nước ít nhất 15 phút rồi đến cơ sở y tế ngay trong ngày để tiêm phòng dại.
| Điểm | Mèo | Chó |
|---|---|---|
| Giấu trong đồ ăn | Hay nhai rồi nhổ viên; cần món nặng mùi, lượng nhỏ | Gói trong miếng thịt, bánh mì, phô mai thường được |
| Cách giữ | Ngồi quay lưng, giữ chân trước hoặc quấn khăn | Chó to ngồi, mông dựa tường hoặc góc phòng |
| Sau viên thuốc | Luôn cho chút nước hoặc đồ ăn | Có thể bơm chút nước |
| Bình thường sau khi uống | Một số mèo chảy nhiều dãi, thường không đáng lo nếu bé vẫn thở đều, tỉnh táo | Liếm môi thường là dấu hiệu đã nuốt viên |
| Thuốc của người | Đặc biệt nhạy cảm với paracetamol | Cũng có thể ngộ độc thuốc giảm đau của người |
Viên nang và thuốc nước cho thế nào?
Viên nang cho giống viên nén. Với mèo, viên nang khô cũng dễ dính ở thực quản như viên nén, nên đừng bỏ bước cho nước. Đừng tự tách viên nang lấy bột: hỏi bác sĩ trước khi bẻ, nghiền, trộn bất kỳ dạng thuốc nào.
Thuốc bột phòng khám chia sẵn vào gói giấy thì hỏi cách cho ngay tại quầy. Thuốc bột cho được theo cách tương tự thuốc nước, ví dụ trộn vào một chút đồ ăn hoặc đồ thưởng dạng sệt nếu bác sĩ đồng ý. Mỗi lần dùng đúng một gói, không chia đôi hay gộp gói.
Thuốc nước cần chú ý một điều: chất lỏng dễ sặc vào khí quản hơn viên. Vì vậy, ngược với khi cho viên:
- Không ngửa đầu bé lên.
- Đưa đầu ống bơm vào khóe miệng, vào khoảng giữa má và răng.
- Bơm từng chút, dừng cho bé nuốt rồi mới bơm tiếp.
- Bơm hết thì giữ miệng khép, vuốt cổ.
Đo đúng lượng bác sĩ ghi bằng ống bơm uống thuốc có vạch; hộp không có thì xin phòng khám. Nếu bác sĩ đồng ý, có thể trộn thuốc nước vào một chút đồ ăn hoặc đồ thưởng dạng sệt, nhưng không trộn vào bữa chính.
Bé nhổ thuốc ra hoặc nôn sau khi uống thì làm gì?
Đừng thấy bé nôn hay nhổ là cho thêm ngay một viên “cho chắc”. Khi chưa biết bé đã hấp thu bao nhiêu, cho thêm có thể thành quá liều.
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Bé nhổ ngay viên còn nguyên | Bé không hoảng thì thử lại với chính viên đó. Bé đã sợ thì nghỉ, lát sau thử lại hoặc gọi phòng khám |
| Viên bị nhai vỡ, tan dở | Đừng tự cho viên mới; gọi phòng khám hỏi |
| Không chắc bé đã nuốt | Thổi nhẹ vào mũi hoặc xoa cổ; nhìn quanh chỗ bé ngồi và trong bát ăn |
| Sau đó tìm thấy viên thuốc trong góc nhà | Đừng cho gấp đôi lần sau; gọi phòng khám, nói giờ cho thuốc và giờ tìm thấy |
| Bé nôn một lần sau khi uống, vẫn tỉnh táo | Không cho thêm. Ghi giờ uống, giờ nôn, có thấy viên trong chỗ nôn không, rồi gọi phòng khám |
| Quên một lần uống | Đọc tờ hướng dẫn trong hộp hoặc hỏi bác sĩ. Không tự gộp hai lần làm một |
| Lần nào cho thuốc cũng vật lộn | Đừng ép nữa. Xin bác sĩ dạng khác hoặc nhờ phòng khám cho thuốc |
| Nôn liên tục, khó thở, sưng mặt, lả | Đi cấp cứu ngay, mang theo vỉ hoặc chai thuốc |
Các dòng “đừng tự cho thêm” là nguyên tắc an toàn của ban biên tập: các hướng dẫn chúng tôi đọc không có quy tắc chung, vì cách xử lý tùy từng thuốc. Nôn kéo dài có ở bài chó mèo nôn, tiêu chảy: khi nào cần đi khám.
Không cho được thì xin bác sĩ dạng khác
Đừng cố đến mức cả người lẫn bé đều sợ. Lần nào uống thuốc bé cũng sợ hãi thì cũng chẳng mau khỏe hơn, nên báo bác sĩ sớm. Bạn có thể hỏi:
- Cùng thuốc nhưng dạng khác: thuốc nước, nhỏ gáy hoặc viên có mùi vị, nếu thuốc đó có dạng này.
- Chuyển viên sang dạng lỏng: có thuốc làm được, có thuốc mất tác dụng, nên chỉ làm khi bác sĩ đồng ý.
- Dụng cụ bắn viên: đẩy viên tới gốc lưỡi mà không phải cho ngón tay vào miệng bé. Nhờ bác sĩ chọn loại và chỉ cách dùng; ấn mạnh vào miệng bé có thể làm bé bị thương.
- Nhờ phòng khám cho thuốc giúp. Bé sợ quá hoặc dữ quá, ở nhà không giữ được, thì ở Hà Nội bạn có thể tìm bác sĩ thú y khám tại nhà; gọi trước hỏi họ có nhận cho thuốc theo đơn không. Ở thành phố khác, hỏi phòng khám quen có nhận cho thuốc giúp không.
