Muốn biết chó mèo có sốt không, cách chắc nhất là đo bằng nhiệt kế. Bài này chỉ cách đo nhiệt độ, đếm nhịp thở lúc bé ngủ, đếm nhịp tim và xem màu lợi (nướu) ở nhà, kèm các mức bình thường và lúc nào phải gọi bác sĩ.
Các con số dưới đây giúp bạn kể cho bác sĩ điều cụ thể hơn câu “hôm nay bé có vẻ lạ”, không thay được việc khám. Đang tìm nơi khám cho bé, xem bài chọn phòng khám thú y lần đầu: hỏi gì, xem gì.
Làm sao biết chó mèo có sốt không?
Chỉ nhìn bé hay sờ tai, sờ mũi thì không biết chắc. Muốn biết thì đo. Nhiệt kế điện tử loại kẹp nách, ngậm miệng của người dùng được để đo hậu môn cho bé; nên dành riêng một cái cho bé. Nhiệt kế điện tử đo tai dành cho thú cưng cũng dùng được: số đo thường gần đúng, đôi khi lệch, và phải đưa đầu đo vào đủ sâu trong ống tai mới đo đúng. Nhiệt kế hồng ngoại đo trán của người không dùng cho chó mèo được. Đừng dùng nhiệt kế thủy ngân (loại ống thủy tinh): bé giãy là dễ vỡ, thủy ngân rơi ra rất độc.
Cách đo ở hậu môn:
- Nhờ thêm một người ôm nhẹ bé, vừa cho bé yên tâm vừa giữ bé không giãy. Đặt bé nằm nghiêng. Nếu để bé đứng, bé dễ ngồi xuống đè lên nhiệt kế.
- Bôi trơn đầu nhiệt kế bằng một chút vaseline.
- Đưa nhẹ vào hậu môn đến khi phần đầu kim loại vào hết. Không đẩy mạnh.
- Giữ đuôi nhiệt kế cho chắc đến khi kêu bíp, rồi rút ra, lau bằng giấy và đọc số.
Bé đang hồi hộp hay sợ thì số đo có thể cao hơn thực tế. Cho bé nghỉ khoảng 10 phút ở chỗ mát, dỗ cho bé bình tĩnh rồi đo lại. Nếu bé giãy mạnh, gầm gừ hoặc định cắn, dừng lại: đừng để bé hay bạn bị thương, nhờ phòng khám đo.
| Số đo | Nghĩa là | Làm gì |
|---|---|---|
| Chó 37,5–39,2°C, mèo 38,1–39,2°C | Trong khoảng bình thường | Bé vẫn ăn, chơi bình thường thì theo dõi tại nhà. Bé mệt, bỏ ăn thì vẫn gọi phòng khám: nhiệt độ bình thường chưa chắc bé không bệnh |
| Từ 39,3 đến 40°C | Cao hơn bình thường; có thể do sốt, cũng có thể do bé đang hồi hộp, sợ | Cho bé nghỉ 10 phút ở chỗ mát, đo lại. Vẫn cao: gọi phòng khám, đi khám trong ngày. Mèo con, chó con, bé già hoặc đang bệnh: gọi ngay. Bé vừa ở chỗ nóng hoặc trong xe, thở dốc không dứt, lợi đỏ rực: không chờ đo lại, làm mát theo bài sơ cứu sốc nhiệt, say nắng và gọi phòng khám ngay |
| Trên 40°C | Tình huống cấp cứu | Đi thú y ngay. Nếu bé vừa ở chỗ nóng: làm mát theo bài sốc nhiệt và gọi phòng khám ngay khi bắt đầu làm mát |
| Từ 37,2°C đến dưới mức bình thường | Hơi thấp | Giữ bé ở chỗ ấm, đo lại sau 10 phút. Vẫn thấp, hoặc bé lả, run, bỏ ăn: gọi phòng khám ngay |
| Dưới 37,2°C | Tình huống cấp cứu | Đi thú y ngay, ủ ấm bé bằng khăn trên đường đi. Chai nước ấm phải bọc khăn; không dùng máy sấy thổi thẳng vào bé |
Các mốc trên dành cho chó mèo trưởng thành. Chó cái sắp đẻ có thân nhiệt tụt xuống khoảng 37,2°C là dấu hiệu bình thường trước khi đẻ, xem bài chó cái mang thai và đẻ. Chó mèo sơ sinh có thân nhiệt khác người lớn; mèo con lạnh người thì ủ ấm, gọi thú y ngay rồi đưa bé đi (vẫn ủ ấm trên đường), xem bài nhặt được mèo con bị bỏ rơi. Bé vừa mổ mà sốt, xem bài chăm sóc chó mèo sau phẫu thuật tại nhà.
Nguồn: khoảng bình thường chó 37,5–39,2°C, mèo 38,1–39,2°C theo Cẩm nang Thú y Merck; mốc cấp cứu trên 40°C và dưới 37,2°C, cách đo, nhiệt kế của người dùng được và ủ ấm bằng khăn theo VCA. Chúng tôi để “đi ngay” cho hai mốc này, thận trọng hơn lời khuyên đo lại của VCA. Hàng 39,3–40°C (“đo lại, vẫn cao thì đi khám trong ngày”, “bé nhỏ, già, đang bệnh thì gọi ngay”), hàng “hơi thấp”, câu nhiệt kế hồng ngoại và câu chai nước ấm, máy sấy là lời khuyên của chúng tôi.
Bé sốt: những điều không nên làm. Không cho uống thuốc hạ sốt, giảm đau của người, kể cả thuốc cảm, siro hay viên đặt hạ sốt của trẻ em (phần lớn có paracetamol), ibuprofen hay aspirin: mèo rất dễ ngộ độc paracetamol, ibuprofen cũng không an toàn cho chó. Lỡ cho uống rồi thì đi cấp cứu ngay, mang theo vỉ thuốc. Không tự chườm đá, lau cồn, bôi dầu gió, cạo gió hay ủ chăn kín cho bé hạ sốt: sốt cần bác sĩ tìm nguyên nhân. Chỉ nên làm mát cho bé khi nghi bị sốc nhiệt.
Đếm nhịp thở lúc bé ngủ thế nào?
Nhịp thở tăng khi bé nằm yên hoặc đang ngủ có thể là dấu hiệu sớm của suy tim. Nếu bé đã được chẩn đoán suy tim và đang uống thuốc, bạn nên đếm ít nhất mỗi ngày một lần, hoặc theo lịch bác sĩ dặn.
- Chọn lúc bé ngủ say, hoặc ít nhất đang nằm yên, không phải lúc trời nóng, bé đang sợ hay ngay sau khi chơi.
- Đếm một nhịp mỗi lần ngực phồng lên rồi xẹp xuống. Đếm trong 30 giây rồi nhân 2, hoặc đếm đủ 60 giây.
- Mèo đang kêu rừ rừ thì chưa đếm. Chờ bé ngủ yên đã.
- Ghi ngày, giờ và số đếm vào sổ hoặc điện thoại. Mỗi ngày đếm vào cùng một lúc (ví dụ buổi tối, khi bé ngủ) để dễ so sánh.
| Lúc đếm | Mức tham khảo | Làm gì |
|---|---|---|
| Bé ngủ hoặc nằm yên (chó và mèo) | 15–30 nhịp/phút. Thấp hơn vẫn có thể bình thường nếu bé khỏe | Ghi lại làm mốc của chính bé |
| Lúc ngủ, nhiều lần liền trên 30 nhịp/phút | Cao hơn bình thường, có thể là dấu hiệu bệnh (nhất là bệnh tim) | Gọi phòng khám, đi khám trong ngày. Bé có bệnh tim: làm theo mốc bác sĩ đã dặn |
| Thở gắng sức, bụng hóp mạnh; mèo thở há miệng lúc đang nằm nghỉ, hoặc nghỉ vài phút sau khi chơi mà không dịu lại | Khó thở thật sự, không cần đếm | Đi thú y ngay, kể cả nửa đêm |
Nguồn: mốc 15–30 lúc ngủ, “liên tục trên 30”, cách đếm và lưu ý mèo kêu rừ rừ theo VCA (bác sĩ có thể đặt mốc khác cho bé). Cẩm nang Thú y Merck ghi nhịp thở lúc nghỉ chó 18–34, mèo 16–40 nhịp/phút; chúng tôi dùng mốc lúc ngủ của VCA vì ở nhà dễ so hơn. Khó thở là cấp cứu theo Cornell; mèo có thể thở há miệng thoáng qua sau khi chơi (International Cat Care). “Bụng hóp mạnh” là cách tả của chúng tôi.
Có cần đếm nhịp tim cho chó mèo ở nhà không?
Đếm nhịp tim ở nhà khó hơn đếm nhịp thở. Cách đơn giản: lúc bé nằm yên, đặt lòng bàn tay lên ngực trái, ngay sau khuỷu chân trước, đếm số nhịp đập trong 15 giây rồi nhân 4. Nhờ bác sĩ chỉ chỗ sờ ở lần khám tới là dễ nhất.
Nhịp tim lúc nghỉ của chó khoảng 70–120 nhịp/phút (chó to có thể từ 60). Với mèo, các tài liệu thú y đưa ra mức khá khác nhau, từ khoảng 120 đến hơn 200 nhịp/phút, nên chỉ dùng nhịp tim để so với chính bé lúc khỏe và kể cho bác sĩ. Tim đập rất nhanh hoặc rất chậm: gọi phòng khám. Kèm lả, lợi nhợt hay ngất: đi thú y ngay.
Nguồn: Cẩm nang Thú y Merck, bảng nhịp tim lúc nghỉ (chó 70–120, mèo 120–140) và bảng phân loại cấp cứu (chó lớn 60–120, mèo 150–220). Cách đếm nhịp tim là hướng dẫn chung của chúng tôi.
Màu lợi (nướu) thế nào là bình thường?
Lật nhẹ môi trên của bé, nhìn phần lợi phía trên răng nanh. Lợi khỏe có màu hồng và ẩm. Nhiều chó có lợi đen từng mảng: hãy xem phần lợi còn hồng, hoặc nhờ bác sĩ chỉ chỗ xem ở lần khám tới. Để xem máu lưu thông tốt không, ấn một ngón tay lên chỗ lợi hồng đến khi trắng ra, thả tay rồi đếm số giây đến khi màu hồng quay lại (bác sĩ gọi là thời gian làm đầy mao mạch, CRT). Bình thường mất 1–2 giây.
| Bạn thấy | Có thể là | Làm gì |
|---|---|---|
| Hồng, hồng lại trong 1–2 giây | Bình thường | Ghi lại làm mốc |
| Nhợt, trắng | Có thể thiếu máu hoặc sốc | Đi thú y ngay |
| Xám, tím, tái xanh | Có thể thiếu oxy nặng hoặc sốc nặng | Đi thú y ngay, gọi phòng khám trên đường đi |
| Vàng | Có thể do bệnh gan hoặc hồng cầu bị vỡ (tan máu) | Đi thú y ngay |
| Đỏ rực, bé thở dốc sau khi ở chỗ nóng | Có thể sốc nhiệt | Làm mát và gọi phòng khám ngay, rồi đi khám |
| Quá 2 giây mới hồng lại | Máu lưu thông kém | Kèm lợi nhợt, lả, người lạnh: đi thú y ngay. Bé vẫn tỉnh táo: đo lại; vẫn chậm thì gọi phòng khám ngay |
Nguồn: ý nghĩa của màu lợi và mốc 1–2 giây theo bảng phân loại cấp cứu của Cẩm nang Thú y Merck; Merck cũng ghi hồng lại nhanh dưới 1 giây có thể gặp khi sốt hoặc sốc nhiệt. Mức “đi ngay” cho lợi trắng, xám, tím, vàng và đỏ rực theo bảng dấu hiệu cấp cứu của chúng tôi. Cách ấn lợi và hàng “bé vẫn tỉnh táo: đo lại” là hướng dẫn chung của chúng tôi.
