Chó mèo tròn trịa trông dễ thương nhưng thừa cân làm khớp, tim, đường huyết và tuổi thọ đều chịu thiệt. Bài này chỉ cách tự kiểm tra bằng tay trong vài phút, đọc thang điểm thể trạng, hiểu các nguy cơ, giảm cân từ từ dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, theo Merck, VCA, PDSA và Cornell.
Thừa cân phổ biến thế nào và vì sao đáng lo?
Cornell gọi béo phì là rối loạn dinh dưỡng được ghi nhận thường xuyên nhất ở mèo nuôi. PDSA ước tính gần một nửa số chó ở Anh thừa cân. Cornell ghi bác sĩ McDaniel ước tính khoảng 50% mèo đến khám tại phòng khám là thừa cân hoặc béo phì. Chúng tôi chưa tìm thấy số liệu tương tự cho Việt Nam, nên đây chỉ là bức tranh từ nơi khác.
Điều đáng lo là hậu quả. Với chó, PDSA liên kết thừa cân với viêm khớp, tiểu đường, bệnh tuyến thượng thận Cushing, thoát vị đĩa đệm, bệnh dây chằng chéo, khó thở (kể cả xẹp khí quản và hội chứng hô hấp ở chó mặt ngắn), một số ung thư, sốc nhiệt, chấn thương, rủi ro khi gây mê và tuổi thọ giảm. Với mèo, PDSA và Cornell nêu tiểu đường, viêm khớp, bệnh tim mạch, vận động chậm hơn và tuổi thọ ngắn hơn. Cornell cũng nói béo phì làm giảm hoạt động và chất lượng sống.
Kiểm tra thể trạng bằng tay: năm bước
Lông dày che đi dáng thật của cơ thể, nên cách đáng tin hơn là sờ. PDSA và VCA đưa cùng một nhóm kiểm tra, bạn có thể làm khi bé nằm yên, lúc vuốt ve.
| Vị trí | Thể trạng lý tưởng | Dấu hiệu thừa cân |
|---|---|---|
| Sườn | Sờ thấy dễ chỉ dưới một lớp mỡ mỏng; về độ nhô thì giống các khớp ngón tay trên mu bàn tay duỗi phẳng (VCA); da trượt tự do trên sườn (PDSA) | Phải ấn mạnh mới thấy sườn, hoặc không thấy |
| Xương sống, xương hông | Sờ được nhưng không lộ ra nhìn thấy (PDSA) | Khó sờ thấy, bị chìm dưới mỡ |
| Gốc đuôi | Sờ thấy điểm xương dễ, mỡ rất ít, không có nếp phình (VCA, PDSA) | Có lớp mỡ dày, phình hoặc nếp da |
| Bụng | Thóp vào, không phình ra (PDSA) | Bụng xệ hoặc phình |
| Eo | Thấy eo hình đồng hồ cát nhìn từ trên xuống; ở chó thấy cả từ bên hông (VCA, PDSA) | Không thấy eo |
| Mặt và cổ | Xương rõ, ít mỡ, nhất là ở mèo; cổ phân biệt với vai, không có nếp quanh chỗ đeo vòng cổ (VCA) | Má tròn, nếp mỡ ở cổ |
Nguồn / độ chính xác: VCA, How to know if your pet is overweight và PDSA, Vet Q&A (mèo) với PDSA, Body Condition Score (chó). Cột “dấu hiệu thừa cân” là phần ngược lại của mô tả lý tưởng do ban biên tập viết; các nguồn không liệt kê riêng. Chúng tôi không đọc được hình minh họa các mức điểm trong trang PDSA, nên bài không mô tả từng mức 1 đến 9.
Thang điểm thể trạng 9 mức: hiểu thế nào?
Bác sĩ thường dùng thang 9 mức (BCS). Merck ghi ba mốc: 1 là rất gầy, 9 là béo phì, và lý tưởng là 4 đến 5 ở chó và 5 ở mèo. Cornell nêu cho mèo: 4,5 đến 5 là lý tưởng, trên 6,5 hoặc 7 là thừa cân, từ 8 trở lên là rất thừa cân hoặc béo phì. PDSA nêu điểm từ 6 đến 9 ở mèo là “khá tròn”. Các nguồn lệch nhau nhẹ ở ngưỡng thừa cân, nên đừng cố ép bé vào một con số. Merck cũng nhắc ghi rõ thang điểm đang dùng, ví dụ 4/9.
| Nguồn | Lý tưởng | Thừa cân | Béo phì |
|---|---|---|---|
| Merck | 4 đến 5 (chó); 5 (mèo) | Không nêu mốc | 9 |
| Cornell (mèo) | 4,5 đến 5 | Trên 6,5 hoặc 7 | 8 trở lên; nặng hơn mức bình thường 20% trở lên |
| PDSA (mèo) | Không nêu | 6 đến 9 là “khá tròn” | Không nêu |
Nguồn / độ chính xác: Merck, Body Condition Score Scales (trang chỉ nêu ba mốc), Cornell Feline Health Center, Obesity và PDSA. Nhận định của ban biên tập (không có trong các nguồn): tự chấm điểm dễ lệch, nên nhờ bác sĩ chấm lại.
Cân nặng cũng quan trọng nhưng không đủ. VCA nhắc cân nặng theo giống chỉ là hướng dẫn chung, và nên hỏi bác sĩ cân nặng lý tưởng cho bé. PDSA nói hình dáng cơ thể là hướng dẫn hữu ích, vì cân nặng của mèo có thể lên xuống còn hình dáng gần như giữ nguyên. VCA gợi ý dùng cân chính xác tới từng ounce (khoảng 28 gram), ví dụ cân em bé, cho mèo và chó nhỏ; hãy ghi lại cân nặng và so sánh theo thời gian.
Nguyên nhân thường gặp
PDSA ghi nguyên nhân phổ biến nhất ở chó là cho ăn quá nhiều hoặc quá nhiều đồ ăn vặt, và ít vận động. Một số bệnh như suy giáp, bệnh Cushing và một số thuốc như steroid cũng gây tăng cân, nhưng hiếm hơn nhiều. Triệt sản không trực tiếp gây tăng cân, nhưng có thể làm bé thèm ăn hơn và chậm chuyển hóa, nên chó triệt sản thường cần ít calo hơn; PDSA ghi vài giống như Labrador, Golden Retriever, Pug, Cocker Spaniel và Cavalier King Charles dễ thừa cân hơn. Với mèo, Cornell nêu cho ăn tự do, để hạt khô cả ngày, là yếu tố lớn. Chăm sóc sau triệt sản có ở bài triệt sản chó mèo: chuẩn bị và chăm sóc sau mổ.
Giảm cân an toàn: nguồn nói gì?
Đừng tự ép bé nhịn ăn. Các nguồn đều chung một ý: cần kế hoạch riêng cho từng bé với bác sĩ.
| Việc | Chó | Mèo |
|---|---|---|
| Lượng ăn | Bác sĩ hoặc y tá thú y tính; PDSA không nêu con số (PDSA) | Dùng thức ăn hoàn chỉnh theo độ tuổi, theo lượng trên bao bì (PDSA); Cornell không nêu mức calo |
| Loại thức ăn | Thức ăn giảm cân thường là lựa chọn tốt; đong thức ăn cẩn thận (PDSA) | Cornell nói thức ăn đóng hộp giàu đạm, ít tinh bột hơn hạt khô và chứa khoảng 90% nước |
| Cách cho ăn | Đong, không ước chừng (PDSA) | Chia bữa theo giờ thay vì để thức ăn cả ngày (Cornell) |
| Đồ ăn vặt | Hạn chế (PDSA) | Hạn chế; thay bằng vuốt ve, chơi cùng (PDSA) |
| Vận động | Kết hợp ăn uống với vận động; mức tùy tuổi, giống và sức khỏe (PDSA) | Khuyến khích chơi (PDSA) |
| Tốc độ giảm | PDSA không nêu mức an toàn | Khoảng 1 đến 2% khối lượng mỗi tuần (Cornell) |
| Theo dõi | Cân đều, kể cả sau khi đạt cân nặng lý tưởng (PDSA) | Cân tại nhà bằng cân em bé (Cornell) |
Nguồn / độ chính xác: PDSA, Obesity in dogs, PDSA, mèo và Cornell. Các nguồn không đưa lượng calo cụ thể; chúng tôi cũng không đưa. Tên thức ăn giảm cân không được nêu ở đây.
Cần cẩn thận Cornell cảnh báo cho mèo nhịn đói hoặc ăn kiêng đột ngột có nguy cơ gây gan nhiễm mỡ nặng. Chương trình giảm cân cho mèo nên được bác sĩ hướng dẫn. Giảm cân quá nhanh hoặc sụt cân mà bạn không chủ ý là việc nên kiểm tra sớm: PDSA nói sụt cân đột ngột hoặc nhanh có thể là dấu hiệu bệnh và cần khám kịp thời.
