Leptospirosis (bệnh lepto, xoắn khuẩn vàng da) lây qua nước tiểu của chuột và thú nhiễm bệnh, làm hỏng thận, gan của chó và lây được sang người. Dưới đây là dấu hiệu cần đi ngay, cách bảo vệ cả nhà và vắc xin cho chó.
Leptospirosis lây sang chó như thế nào?
Thủ phạm là vi khuẩn xoắn Leptospira. Con vật nhiễm bệnh thải vi khuẩn qua nước tiểu, nước tiểu ngấm vào nước và đất. Chuột là nguồn nguy hiểm nhất: chuột mang vi khuẩn suốt đời mà không ốm (WHO). Vi khuẩn sống được nhiều tuần đến nhiều tháng trong đất ẩm và nước đọng.
Với chó, đường lây hay gặp nhất là uống hoặc lội nước đọng, vũng, ao hồ. Đất, ổ nằm hay thức ăn dính nước tiểu cũng lây được. Vi khuẩn vào qua miệng, vết trầy trên da, mắt, mũi. Bệnh phổ biến ở vùng nhiệt đới mưa nhiều, tăng theo mùa mưa và có thể bùng lên sau bão lũ.
Dấu hiệu nào cần đưa chó đi khám ngay?
Dấu hiệu thường xuất hiện khoảng một tuần sau khi chó tiếp xúc nguồn bệnh. Bệnh có thể nhẹ, cũng có thể nặng đến đe dọa tính mạng. Kiểu hay gặp nhất là thận suy đột ngột; một số chó bị suy gan cấp, lòng trắng mắt, lợi và da ngả vàng. Dấu hiệu đầu dễ nhầm với bệnh khác, nên hãy kể với bác sĩ nếu chó vừa lội nước hoặc vồ chuột.
| Bạn thấy | Làm gì |
|---|---|
| Chó vừa lội nước ngập hoặc bắt chuột, vẫn ăn uống, chơi bình thường | Gọi phòng khám trong ngày, nhất là khi chó chưa tiêm lepto hoặc không nhớ mũi cuối; hỏi có cần khám hay dùng thuốc phòng sớm không. Sau đó mỗi ngày để ý ăn uống, độ hoạt bát, lượng nước uống, nước tiểu, màu mắt và lợi. Có một dấu hiệu ở các hàng dưới thì đi ngay |
| Sốt, bỏ ăn, lờ đờ, đau cơ, cứng người, ngại đi lại | Đi khám ngay hôm nay, gọi trước. Đã tối thì đến phòng khám 24 giờ, không chờ sáng |
| Nôn, tiêu chảy, mất nước, đau lưng | Đi ngay |
| Uống nhiều, tiểu nhiều, hoặc tiểu rất ít, không tiểu | Đi ngay: có thể là thận đang suy |
| Lòng trắng mắt, lợi (nướu) hoặc da ngả vàng | Đi ngay: có thể là gan đang suy |
| Chảy máu cam, bầm tím, nôn ra máu, phân có máu, chấm đỏ li ti dưới da, mắt đỏ, thở nhanh hoặc khó thở | Cấp cứu, kể cả nửa đêm |
Nguồn: Cornell, Merck, CDC. Dấu hiệu cấp cứu khác: chó mèo cần cấp cứu khi nào.
Ở phòng khám, bác sĩ thường cho xét nghiệm máu và nước tiểu. Lúc đầu chó thường phải nằm viện truyền dịch, kèm kháng sinh do bác sĩ kê. Ở nhà, đừng:
- Cho uống nước nhân trần, actiso, thuốc mát gan hay thuốc nam khi thấy vàng mắt rồi chờ đỡ: vàng mắt là phải đi ngay.
- Mua thuốc tiêm hay dịch truyền ở cửa hàng về nhờ người bán làm tại nhà. Chó nghi lepto cần bác sĩ khám và xét nghiệm.
- Cho chó uống thuốc của người hay kháng sinh tự mua.
Người trong nhà có bị lây không?
Có. Người nhiễm khi vết trầy trên da, hoặc mắt, mũi, miệng dính nước tiểu hay máu của con vật bệnh, hoặc dính nước, đất bị nhiễm bẩn. Ăn hoặc uống phải thứ dính nước tiểu con vật bệnh cũng có thể bị lây. Nguy cơ cao hơn sau mưa lớn, ngập lụt, khi làm ruộng, làm việc ở nơi có chuột hoặc chăm chó bệnh. Bệnh hiếm khi lây từ người sang người.
Dấu hiệu ở người thường bắt đầu từ 2 đến 30 ngày sau khi tiếp xúc: sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau mình mẩy, buồn nôn hoặc nôn, tiêu chảy, đau bụng, mệt, đỏ mắt, phát ban, vàng da và mắt. Một số người không có triệu chứng. Bệnh có thể đi theo hai đợt: đỡ vài ngày rồi ốm lại, nặng hơn, có khi suy thận hoặc suy gan. Không điều trị, bệnh có thể gây tổn thương thận, viêm màng não, suy gan, khó thở và tử vong; điều trị sớm giúp tránh bệnh nặng (CDC).
Với người lớn và trẻ em trong nhà Ai bị sốt trong vòng 30 ngày sau khi lội nước ngập, làm ruộng, dọn nhà sau lũ, tiếp xúc chuột hoặc nước tiểu chó bệnh: đi khám ngay hôm đó và nói rõ chuyện tiếp xúc. Đỡ sốt không có nghĩa là khỏi. Vàng da, vàng mắt, tiểu ít hẳn, khó thở, đau đầu dữ dội kèm cổ cứng hoặc lơ mơ: đến cấp cứu ngay. Đừng tự mua kháng sinh, đừng chỉ uống thuốc hạ sốt hay cạo gió rồi chờ.
Chó chưa điều trị đủ có thể còn thải vi khuẩn qua nước tiểu đến 3 tháng (CDC), có con lâu hơn nhiều (Merck). Giữ các bước dưới đây cho đến khi bác sĩ thú y nói chó đã điều trị xong.
| Việc | Cách làm |
|---|---|
| Chỗ cho chó đi tiểu | Một chỗ lau và khử trùng được: góc ban công lát gạch (lau bằng nước thuốc tẩy, không xịt nước cho chảy xuống tầng dưới) hoặc tấm lót dùng một lần, gói kín trong túi rồi mới bỏ rác |
| Khi dọn | Đeo găng, đi ủng hoặc dép kín; băng kín vết xước trên tay bằng băng không thấm nước |
| Lau sàn | Nước thuốc tẩy pha 1 phần thuốc tẩy với 10 phần nước, hoặc chất tẩy rửa diệt khuẩn. Mở cửa cho thoáng, không trộn với chất tẩy khác |
| Sau khi chạm chó hoặc đồ dính nước tiểu, phân | Rửa tay bằng xà phòng |
| Trẻ nhỏ, người khác trong nhà | Không chạm vào nước tiểu, máu của chó cho đến khi chó điều trị xong |
| Thuốc của chó | Cho uống đủ theo đơn, tái khám đúng hẹn |
Nguồn: CDC, Merck. Cách dọn ban công và tấm lót là gợi ý cho nhà chung cư.
Vắc xin lepto cho chó: có cần không, tiêm thế nào?
WSAVA (Hiệp hội Thú y Thú nhỏ Thế giới) bản 2024 coi lepto là vắc xin cơ bản cho chó ở nơi bệnh lưu hành, đã biết nhóm vi khuẩn gây bệnh và có vắc xin phù hợp. AAHA (Hiệp hội Bệnh viện Thú y Hoa Kỳ) cũng chuyển lepto thành vắc xin cơ bản từ năm 2024. Hiện chưa có văn bản chính thức nói rõ nhóm Leptospira nào gây bệnh cho chó ở Việt Nam, nên hãy hỏi bác sĩ cho nơi bạn sống.
Ở phòng khám, lepto thường nằm trong mũi phối hợp quen gọi là mũi 5 bệnh hoặc 7 bệnh, nhưng mỗi hãng gộp các bệnh hơi khác nhau. Mang sổ tiêm hỏi bác sĩ: mũi bé tiêm có lepto không, bảo vệ những nhóm nào.
Lịch theo WSAVA: mũi đầu thường từ 8 tuần tuổi (theo hướng dẫn của từng loại vắc xin), mũi thứ hai sau 2–4 tuần, rồi nhắc mỗi năm một lần. Chó lớn chưa tiêm, không rõ đã tiêm gì, hoặc mũi lepto cuối đã cách từ 18 tháng trở lên: tiêm lại 2 mũi cách 2–4 tuần. Lịch đầy đủ các mũi khác có ở bài tiêm phòng chó mèo: lịch cơ bản; giá xem ở bảng giá tiêm phòng tham khảo.
Phòng lepto hằng ngày ở nhà và ngoài đường
- Tránh nước đọng, nước ngập. Không cho chó uống hay lội vũng, ao hồ, nước ngập mùa mưa, triều cường, sau bão lũ; mang chai nước sạch khi đi dạo. Nếu người phải lội thì đi ủng, mặc đồ không thấm nước và băng kín vết xước (CDC).
- Diệt chuột quanh nhà. Dọn rác, không để thức ăn thừa bừa bãi, đậy kín bao hạt và bát ăn của chó qua đêm (WHO). Không để chó vồ hay ăn xác chuột. Bả chuột để ở chỗ chó mèo không với tới: chó ăn phải bả hoặc chuột trúng bả có thể bị ngộ độc, xem khi nào cần cấp cứu.
