Ve nâu (loại ve hay bám chó) không chỉ hút máu. Ve có thể truyền cho chó các mầm bệnh sống trong máu như Ehrlichia, Babesia, Anaplasma và Hepatozoon. Ở phòng khám, các bệnh này hay được gọi chung là bệnh ký sinh trùng máu.
Bệnh do ve ở chó là gì, và “ký sinh trùng máu” nghĩa là gì?
Đây là một nhóm bệnh, không phải một bệnh. Ve hút máu một con chó đang nhiễm thì nhận luôn mầm bệnh, rồi truyền sang con chó khác ở lần hút máu sau. Mầm bệnh sống trong tế bào máu: Ehrlichia và Anaplasma là vi khuẩn sống trong bạch cầu hoặc tiểu cầu, còn Babesia là ký sinh trùng đơn bào sống trong hồng cầu. Vì vậy phòng khám hay nói gọn là bệnh ký sinh trùng máu.
Thủ phạm chính là ve nâu (ve chó). Lịch phòng ve định kỳ có ở bài lịch tẩy giun và phòng ve rận cho chó mèo. Bảng dưới tóm tắt bốn nhóm mầm bệnh mà các nguồn thú y gắn với ve nâu.
| Mầm bệnh | Lây thế nào | Ghi nhận ở đâu | Dấu hiệu hay gặp |
|---|---|---|---|
| Ehrlichia canis | Chủ yếu qua ve nâu cắn; cũng lây qua truyền máu | Hầu hết các châu lục | Sốt, nổi hạch, lách to, dễ chảy máu (chảy máu cam, chấm bầm); một số chó chuyển sang thể mạn tính |
| Babesia | Qua ve cắn; ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, loài Babesia vogeli do ve nâu truyền | Ở chó, ghi nhận ở hầu hết các vùng trên thế giới | Từ nhẹ, thoáng qua đến nặng và tử vong nhanh: sốt, thiếu máu, vàng da, nước tiểu đỏ |
| Anaplasma platys | Qua ve nâu cắn; cũng lây qua truyền máu | Khắp thế giới | Thường ít hoặc không có dấu hiệu; tiểu cầu giảm từng đợt nên máu khó đông |
| Hepatozoon canis | Không do ve cắn: chó nuốt phải ve, hoặc ăn con vật đã ăn ve | Nhiều vùng, gồm châu Á; ở Đông Nam Á chó nhiễm thường không có dấu hiệu hoặc chỉ nhẹ | Khi có bệnh: sốt, lả, thiếu máu; rõ hơn ở chó đang yếu vì bệnh khác |
Theo Cẩm nang Thú y Merck (bản chuyên môn và bản cho chủ nuôi). Một con chó có thể nhiễm cùng lúc nhiều loại. Bài không nêu tỷ lệ chó mắc từng bệnh ở Việt Nam vì các nguồn chính thức đã đối chiếu chưa có số liệu này.
Ở Việt Nam, chó nào dễ bị ve?
Một khảo sát năm 2022 (công bố năm 2024) trên 1.423 con chó được đưa đến cơ sở thú y ở Hà Nội, TP.HCM, Nam Định và Đắk Lắk thấy khoảng 29% bị ve nâu bám. Ở miền Bắc, ve nhiều nhất từ tháng 6 đến tháng 9, nhưng tháng khác vẫn có ve. Chó nuôi hoàn toàn ngoài trời bị nhiều hơn hẳn chó trong nhà (khoảng 73% so với 20%), và chó ít được tắm cũng bị nhiều hơn.
Con số 20% ở chó trong nhà là điều đáng nhớ. Khác với phần lớn các loại ve, ve nâu có thể sống trọn vòng đời trong nhà và trong chuồng. Thú nuôi cũng mang ve từ ngoài vào nhà. Chó chủ yếu ở trong căn hộ vẫn có thể gặp ve khi đi công viên, đi tắm hoặc cắt tỉa lông ở tiệm.
Dấu hiệu: khi nào đi ngay, khi nào khám trong ngày?
Các bệnh do ve cho dấu hiệu giống nhau và giống nhiều bệnh khác. Bạn không cần đoán bé bị loại nào. Việc của bạn là nhận ra dấu hiệu, đưa bé đi đúng lúc và nói với bác sĩ là bé từng bị ve. Chó con dưới 6 tháng, chó già hoặc chó đang có bệnh khác thì nên đi khám sớm hơn mức ghi trong bảng.
| Dấu hiệu | Nên làm gì |
|---|---|
| Sốt, bỏ ăn, lả | Đi thú y ngay |
| Lợi (nướu) nhợt hoặc vàng; mắt, da vàng | Đi thú y ngay |
| Nước tiểu sẫm hoặc đỏ | Đi thú y ngay |
| Chảy máu cam, nhất là chảy không cầm; chấm bầm dưới da hoặc trên lợi; máu trong nước tiểu hay phân | Đi thú y ngay |
| Yếu rũ, ngã quỵ; thở nhanh hoặc khó thở | Đi thú y ngay |
| Đi loạng choạng, liệt, co giật | Đi thú y ngay |
| Bị rất nhiều ve cùng lúc | Đi khám trong ngày; để phòng khám gỡ ve |
| Cứng người, ngại đi, đi khập khiễng hết chân này sang chân khác; sưng chân | Đi khám trong ngày |
| Chỗ ve cắn sưng, đỏ, nóng, chảy dịch; còn sót đầu ve | Đi khám trong ngày |
| Gầy sút dần, mệt kéo dài ở chó từng bị ve | Đi khám trong ngày, nói rõ bé từng bị ve |
| Đã gỡ hết ve (không sót đầu ve), chỗ cắn không sưng, bé ăn chơi bình thường | Theo dõi tại nhà: xem lại chỗ cắn và để ý các dấu hiệu trên trong vài tuần, nhất là 1–3 tuần đầu. Gọi hỏi bác sĩ có cần kiểm tra bệnh do ve cho bé không. |
Cột “Nên làm gì” là gợi ý thận trọng, không thay thế chẩn đoán, tư vấn của bác sĩ thú y. Dấu hiệu theo Cẩm nang Thú y Merck; mức khẩn là cách phân loại chung của chamsocthucung.vn.
Vì sao phải xét nghiệm máu, và vì sao có khi phải làm lại?
Vì nhìn bên ngoài không phân biệt được. Sốt, lả, thiếu máu, chảy máu gặp ở nhiều bệnh, nên bác sĩ cần xét nghiệm để xác định. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể làm công thức máu, soi máu dưới kính hiển vi, test nhanh tìm kháng thể hoặc xét nghiệm PCR tìm vật liệu di truyền của mầm bệnh.
Nhiều chủ nuôi bất ngờ vì test kháng thể làm quá sớm có thể âm tính dù bé đang bệnh. Chó có thể có dấu hiệu trước khi cơ thể kịp sinh kháng thể, và kháng thể có khi cần từ 1 tuần trở lên mới xuất hiện. Vì vậy, nếu nghi nhiều, bác sĩ có thể hẹn xét nghiệm lại sau 2–4 tuần, và có thể bắt đầu điều trị trong lúc chờ kết quả. Nếu bé yếu đi trước ngày xét nghiệm lại thì đưa đi khám ngay, không chờ đến ngày hẹn.
PCR có thể phát hiện sớm hơn. Ngược lại, kháng thể có thể còn nhiều tháng sau khi nhiễm, nên một kết quả dương tính ở chó khỏe chưa chắc là bệnh đang hoạt động. Bác sĩ sẽ đọc kết quả cùng với dấu hiệu của bé. Nếu đã gỡ ve, mang theo lọ cồn đựng con ve cho bác sĩ xem; cách cất ve có ở bài gỡ ve cho chó mèo đúng cách.
Bệnh do ve có chữa được không?
Có, và điều trị ở phòng khám. Bác sĩ kê thuốc theo loại mầm bệnh mà xét nghiệm tìm ra; ở thể cấp, sốt thường giảm sớm sau khi bắt đầu điều trị. Chó thiếu máu hoặc chảy máu nặng có thể phải truyền máu, truyền dịch, nằm viện. Bài không nêu tên thuốc hay liều vì bác sĩ chọn theo loại mầm bệnh, cân nặng và tình trạng của bé.
Hai điều cần biết trước. Với thể mạn tính của Ehrlichia, các chỉ số máu có thể mất nhiều tháng mới trở lại bình thường, nên bác sĩ sẽ hẹn xét nghiệm lại. Với Hepatozoon, nhiễm thường kéo dài suốt đời và chưa có cách nào loại sạch mầm bệnh; khả năng hồi phục được bác sĩ đánh giá dè dặt, tùy mức nhiễm: chó nhiễm nhẹ thường đáp ứng tốt, nhiều chó hết dấu hiệu và sống khỏe trở lại.
Đừng tự chữa bệnh ký sinh trùng máu Không tự mua thuốc về cho uống hay tự tiêm. Không dùng thuốc tiêm trị ký sinh trùng của trâu bò, lợn (heo) cho chó: tính liều sai có thể làm bé chết. Không tự mua kháng sinh ở hiệu thuốc của người cho chó, không làm theo “phác đồ” trên mạng. Khi bác sĩ đã kê thuốc, dùng đúng và đủ, đừng ngưng khi bé vừa khỏe lại.
Thể mạn tính của Ehrlichia là gì?
Ehrlichia canis có thể khởi đầu là bệnh cấp rồi chuyển thành bệnh lâu dài. Ở giai đoạn đầu, ít chó tử vong và một số chó tự qua được, nhưng không ai đoán trước được bé nào sẽ khỏi, bé nào nặng lên hoặc chuyển sang thể mạn tính. Vì vậy chó có dấu hiệu vẫn cần đi khám và được bác sĩ theo dõi. Khi bé có vẻ đã khỏe lại, bệnh vẫn có thể âm thầm chuyển sang thể mạn tính, và thể này xuất hiện quanh năm, không theo mùa ve. Giống chó nào cũng có thể bị thể mạn tính, riêng becgie Đức (German Shepherd) dễ bị hơn.
Dấu hiệu thể mạn tính tùy cơ quan bị ảnh hưởng: gầy sút nhiều, lách to, suy thận, viêm ở phổi, mắt, não hoặc tủy sống (đi loạng choạng, yếu, liệt một phần: những dấu hiệu này là đi thú y ngay). Tiểu cầu giảm nên chó dễ chảy máu cam, có máu trong nước tiểu hoặc phân, dễ bầm ở da và lợi. Nên nếu chó từng bị ve mà về sau gầy dần hoặc chảy máu bất thường, hãy nhắc bác sĩ chuyện bé từng bị ve, dù đã lâu.
Phòng bệnh do ve thế nào?
Bảng dưới gom các việc nên làm. Cách gỡ một con ve đang bám có đủ ở bài gỡ ve đúng cách; ở đây chỉ nhắc một dòng: dùng dụng cụ gỡ ve luồn sát da, vặn một chiều đến khi ve lỏng ra, hoặc nhíp kẹp sát da rồi kéo thẳng, chậm và đều; không bóp thân ve, không giật, không đốt, không bôi dầu hay kem lên ve, không gỡ bằng tay không.
| Việc | Làm thế nào |
|---|---|
| Phòng ve quanh năm | Dùng sản phẩm phòng ve bác sĩ khuyên, đều đặn quanh năm, nhất là chó hay ra ngoài. Nói với bác sĩ trong nhà còn nuôi con nào khác không (nhất là mèo), vì sản phẩm bác sĩ chọn sẽ khác. |
| Kiểm tra mỗi ngày | Xem bé mỗi ngày, nhất là sau khi đi dạo bãi cỏ, công viên. Ve hay bám ở đầu, cổ, vai, tai, bẹn, quanh hậu môn và dưới đuôi. |
| Gỡ ve sớm | Gỡ càng sớm càng tốt để giảm nguy cơ lây bệnh. Đừng để chó cắn hay nuốt ve (Hepatozoon lây theo cách này). |
| Xử lý cả nhà | Thấy ve trên một con thì xử lý mọi con chó trong nhà và chỗ chúng nằm, không chỉ con bạn thấy ve. Không tự xịt thuốc diệt côn trùng gia dụng lên bé hay ổ nằm; hỏi bác sĩ cách xử lý. |
| Tránh chỗ nhiều ve | Hạn chế cho chó vào cỏ cao, bụi rậm, lá mục. Nhà có sân thì cắt cỏ, dọn cỏ dại. |
| Nhà có mèo | Không dùng thuốc trị ve của chó cho mèo: một số loại chứa permethrin, rất độc với mèo. Muốn phòng ve cho mèo, hỏi bác sĩ sản phẩm dành riêng cho mèo. |
Theo Cẩm nang Thú y Merck, CDC và hướng dẫn phòng ký sinh trùng cho vùng nhiệt đới (TroCCAP). Ngay cả chủ kỹ tính cũng khó tìm hết ve trong lông chó, nên sản phẩm phòng ve vẫn là lớp bảo vệ chính.
Về vắc xin: theo CDC (Mỹ), ngoài vắc xin bệnh Lyme cho chó, thú nuôi không tiêm phòng được các bệnh do ve. Cẩm nang Thú y Merck có ghi một vắc xin cho một số loại Babesia ở chó, nhưng không bảo vệ được mọi loại. Vì vậy chó đã tiêm đủ theo lịch tiêm phòng cho chó mèo vẫn cần phòng ve riêng.
Ve cũng không phải ký sinh trùng duy nhất truyền bệnh qua máu: giun tim lây qua muỗi đốt và có cách phòng riêng, xem bài giun tim ở chó mèo. Nếu thứ bạn thấy trong lông là con vật nhỏ, dẹt, nhảy rất nhanh thì đó là bọ chét chứ không phải ve: xem bài bọ chét ở chó mèo.
Mèo có bị bệnh do ve không?
Có, nhưng ít. Ve gặp trên mèo ít hơn trên chó nhiều, dù mèo hay ra ngoài vẫn có thể bị. Babesia ở mèo hiếm, đáng lo nhất ở Nam Phi, còn ở châu Á ca bệnh vẫn hiếm. Ehrlichia và Anaplasma cũng đôi khi gặp ở mèo. Mèo bị ve cắn mà sốt, yếu, lợi nhợt, vàng da, nước tiểu đỏ hoặc sẫm, hoặc mèo gục, ngã quỵ thì đi thú y ngay. Không bao giờ dùng thuốc trị ve của chó cho mèo.
