Mèo hắt hơi, chảy nước mắt nước mũi, kém ăn: người nuôi ở Việt Nam hay gọi là “cúm mèo”. Đây là bệnh đường hô hấp trên do virus của riêng loài mèo, không phải cúm của người. Dưới đây là cách nhận biết, chăm ở nhà, lúc nào phải đi ngay và vắc xin.
“Cúm mèo” thực ra là bệnh gì?
Đây là tên gọi dân gian cho nhóm bệnh nhiễm trùng mũi, họng và mắt ở mèo. Hai nguyên nhân chính là herpesvirus mèo (FHV-1, gây viêm mũi khí quản) và calicivirus mèo (FCV). Vi khuẩn như Chlamydia, Bordetella ít gặp hơn, thường đi kèm.
Bệnh không liên quan đến cúm mùa của người: FHV-1 và FCV chỉ nhiễm ở loài mèo, và đến nay không có nguy cơ lây sang người đã biết.
Phòng bệnh chủ yếu nhờ mũi tiêm phối hợp cơ bản cho mèo, cũng là mũi phòng giảm bạch cầu. Lịch đầy đủ có ở bài lịch tiêm phòng cho chó mèo.
Mèo lây bệnh bằng cách nào, và vì sao khỏi rồi vẫn lây?
Virus có trong nước mũi, nước mắt, nước bọt của mèo bệnh và cả mèo trông khỏe đang mang mầm bệnh. Mèo nhiễm khi liếm lông, ngủ chung, hít giọt bắn lúc mèo bệnh hắt hơi, hoặc qua bát ăn, khay cát, quần áo và bàn tay người vừa bế mèo bệnh.
Từ lúc nhiễm đến lúc có dấu hiệu thường là 2–6 ngày với FHV-1 và 2–10 ngày với FCV. Vì vậy mèo mua ở cửa hàng, chợ thú cưng hoặc vừa gửi khách sạn mèo dịp Tết hay hắt hơi trong tuần đầu về nhà.
Gần như mọi mèo từng nhiễm FHV-1 mang virus nằm im suốt đời. Khi bé căng thẳng (chuyển nhà, sinh con, có mèo mới), virus có thể thải ra trở lại, tức là theo nước mũi, nước bọt ra ngoài và lây cho mèo khác. Với FCV, nhiều mèo khỏi bệnh vẫn thải virus, phần lớn trong số đó ít nhất 30 ngày.
Dấu hiệu nào nhẹ, dấu hiệu nào phải đi ngay?
Bệnh thường bắt đầu bằng hắt hơi, chảy dãi, rồi sốt, mệt, kém ăn. FHV-1 hay gây đau mắt, loét giác mạc; FCV hay gây loét lưỡi. Mèo con nhỏ và mèo già dễ bị nặng hơn.
| Vùng | Nhẹ: chăm ở nhà, gọi hỏi phòng khám | Đi khám ngay |
|---|---|---|
| Hơi thở | Hắt hơi, nước mũi trong, thở êm khi nằm nghỉ | Thở há miệng, thở gắng; lúc ngủ thở nhiều lần liền trên 30 lần/phút: gọi bác sĩ càng sớm càng tốt; ho kèm sốt, lả |
| Mắt | Chảy nước mắt, mắt hơi đỏ, vẫn mở mắt bình thường | Mắt nhắm hẳn, nheo vì đau, giác mạc đục |
| Miệng, ăn uống | Mèo trưởng thành ăn ít nhưng vẫn ăn khi hâm ấm thức ăn | Mèo trưởng thành bỏ ăn 24 giờ; mèo con bỏ ăn nửa ngày (khoảng 12 giờ); loét miệng không ăn uống được |
| Nước | Vẫn uống, vẫn đi tiểu như thường | Không uống, mắt trũng, lợi khô |
| Toàn thân | Mèo trưởng thành hơi mệt nhưng vẫn phản ứng khi gọi | Lả, nằm im; mèo con có sốt; mèo già hoặc mèo đang mắc bệnh khác mà có dấu hiệu cúm |
| Mặt, chân, da | Mèo con khập khiễng nhưng vẫn ăn, vẫn chơi: gọi hỏi, thường hết sau 24–48 giờ | Mặt, chân sưng, loét đóng vảy ở mũi, tai, đệm chân, lợi ngả vàng: có thể là thể calicivirus toàn thân |
| Mèo con chưa tiêm đủ | Hắt hơi là gọi phòng khám, khám trong ngày | Vừa hắt hơi vừa nôn hoặc tiêu chảy, lả: đi ngay, gọi trước báo nghi giảm bạch cầu ở mèo |
Nguồn: ABCD, Merck, Cornell. Mốc “mèo con bỏ ăn nửa ngày” và dòng mèo con chưa tiêm đủ là mức thận trọng chúng tôi chọn thêm. Bảng không thay chẩn đoán.
Mèo trưởng thành bị nhẹ mà sau 3 ngày không đỡ, nước mũi đặc vàng hoặc xanh (thường là có thêm nhiễm khuẩn), hoặc ăn ít dần: đặt lịch khám trong ngày.
Chăm mèo bị cúm ở nhà thế nào?
Chưa có cách diệt virus tận gốc; chăm sóc là giúp bé dễ chịu, ăn uống đủ, không mất nước:
- Lau sạch mắt mũi vài lần mỗi ngày. Dùng bông gòn thấm nước muối sinh lý 0,9% mua ở hiệu thuốc, không tự pha muối ăn. Mỗi bên mắt một miếng bông. Ghèn và dịch mũi khô bám lâu làm bé khó chịu và nghẹt mũi hơn.
- Hâm ấm thức ăn cho dậy mùi. Mũi nghẹt làm bé không ngửi thấy thức ăn. Pate ấm (không nóng), chia nhiều bữa nhỏ.
- Để ý lượng nước bé uống. Đặt bát nước sạch gần chỗ bé nằm; thức ăn ướt góp thêm nước.
- Cho bé hít hơi nước khi nghẹt mũi. Bế bé ngồi trong nhà tắm đóng cửa, mở vòi sen nước nóng đến khi gương mờ hơi nước, giữ bé tránh xa nước nóng. Bé thở nhanh, thở gắng thì không cho vào phòng tắm nóng đầy hơi nước; đưa đi khám.
- Giữ bé ở chỗ yên tĩnh, thoáng mát. Căng thẳng làm FHV-1 dễ bùng lại; tránh tắm, tránh đưa bé đi nhiều nơi.
Những việc không nên làm Không cho mèo uống thuốc cảm, thuốc hạ sốt, giảm đau của người: mèo đặc biệt dễ ngộ độc paracetamol. Không nhỏ thuốc nhỏ mắt mua cho người, nhất là loại có corticoid: với bệnh mắt do herpes, hướng dẫn thú y khuyên tránh corticoid. Không cho ăn tỏi, hành để “tăng đề kháng”: mèo là loài nhạy nhất với độc tố của hành tỏi, kể cả khi đã nấu chín. Không xoa dầu gió, xông tinh dầu. Mọi thuốc, kể cả kháng sinh, để bác sĩ thú y quyết định.
Tình huống minh họa: mèo con 10 tuần mới đón về bắt đầu hắt hơi
Đây là tình huống dựng lên để minh họa cách ứng xử, không phải ca có thật.
Na là mèo ta cái 10 tuần tuổi, khoảng 1 kg, mua ở cửa hàng thú cưng. Nhà đã có Mun, mèo đực 3 tuổi đã tiêm nhắc đúng hạn. Từ ngày đầu, Na ở phòng ngủ phụ với đồ dùng riêng.
- Ngày 3. Na hắt hơi, mắt trái chảy nước, vẫn ăn 4 bữa. Vì Na là mèo con chưa tiêm, bạn đưa bé khám ngay chiều hôm đó. Ở nhà, bạn lau mắt mũi 3–4 lần mỗi ngày, hâm ấm pate, rửa tay sau khi bế Na.
- Ngày 4, 8 giờ sáng. Na bỏ bữa sáng dù pate đã hâm ấm, mắt trái nhắm hẳn. Mắt nhắm hẳn có thể là loét giác mạc, nên bạn đưa Na đi khám ngay buổi sáng, không đợi đến tối.
- Sau khi khỏi. Bác sĩ hẹn ngày tiêm cho Na; bạn hỏi luôn Mun có cần nhắc mũi sớm không.
Na hắt hơi sau 3 ngày về nhà, trong khoảng ủ bệnh, nên có thể bé đã nhiễm từ cửa hàng. Tách phòng giảm nguy cơ cho Mun nhưng không chắc chắn; Mun đã tiêm nên nếu nhiễm thường chỉ nhẹ.
Nhà nhiều mèo hoặc sắp đón mèo mới cần làm gì?
Bệnh lây mạnh ở nơi nhiều mèo, chật chội và vệ sinh chưa tốt. Hướng dẫn của ABCD về calicivirus khuyên cẩn thận khi đưa mèo mới vào nhà: cách ly khoảng 3 tuần trước khi cho gặp mèo cũ. Ở căn hộ, chọn phòng ngủ phụ đóng cửa, thoáng mát và chơi với bé mỗi ngày; nhà vệ sinh ẩm, chứa hóa chất chỉ là chỗ tạm vài ngày. Phòng riêng chỉ có tác dụng khi bạn giữ đồ dùng riêng, rửa tay, chăm mèo khỏe trước. Mèo cũ nên tiêm nhắc đúng hạn trước khi mèo mới về. Hỏi bác sĩ luôn về xét nghiệm FeLV, FIV (xem bài mèo dương tính FeLV, FIV).
Nếu mèo trong nhà đã ở chung với mèo bệnh nhiều ngày, nhiều khả năng các bé đã tiếp xúc virus. Lúc này nên theo dõi các bé thay vì nhốt riêng mèo bệnh cho thêm căng thẳng; tách riêng bao lâu thì theo hướng dẫn của bác sĩ. Nhà nhiều mèo nên chia thành nhóm ổn định, mỗi nhóm không quá 3 con.
Vệ sinh khi nhà có mèo bị cúm. Herpesvirus dễ bị chất tẩy rửa thông thường diệt, còn calicivirus sống tới khoảng 1 tháng trên bề mặt khô và kháng nhiều chất sát trùng, nên sàn, lồng, bát và túi vận chuyển cần thuốc tẩy gốc clo:
- Lau sạch chất bẩn bằng nước và xà phòng trước.
- Dùng Javel (thuốc tẩy gia dụng, natri hypoclorit) loại không mùi, chai ghi rõ nồng độ. Với loại khoảng 5–6%: 1 phần Javel với khoảng 30 phần nước (nguồn ghi 1:32). Chai 3% thì gấp đôi lượng Javel. Chai không ghi nồng độ: hỏi bác sĩ hoặc chọn loại khác.
- Để bề mặt ướt dung dịch khoảng 10 phút, rồi lau lại bằng nước sạch. Mở cửa cho thoáng, để mèo ra ngoài tới khi khô hẳn.
- Không trộn Javel với chất tẩy rửa khác.
- Chăn, khăn, quần áo: giặt nước nóng từ 60°C với xà phòng nếu máy có chế độ này, rồi phơi hoặc sấy khô hẳn; đồ bẩn nhiều thì bỏ.
