FIP (viêm phúc mạc truyền nhiễm ở mèo) là bệnh nặng, hay gặp ở mèo dưới 2 tuổi, dấu hiệu ban đầu mơ hồ và không có xét nghiệm đơn giản nào cho câu trả lời chắc chắn.
FIP là gì, mèo nhiễm virus corona có chắc bị FIP không?
Không. Virus corona ở mèo chủ yếu sống ở ruột; phần lớn mèo nhiễm không có triệu chứng, hoặc chỉ đi phân lỏng nhẹ rồi tự khỏi. Ở một số ít mèo, virus đột biến ngay trong cơ thể, thoát khỏi ruột và gây viêm lan khắp cơ thể: đó là FIP.
Khoảng 5–12% mèo nhiễm virus sẽ phát bệnh, thường dưới 10%, có khi sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm (Cornell, Merck, ABCD). Mèo có kháng thể corona hay có virus trong phân cũng chưa chắc đã bị FIP.
Mèo nào dễ bị FIP?
Mèo nào cũng có thể bị, nhưng nguy cơ dồn vào ba nhóm dưới đây.
| Nhóm | Số liệu |
|---|---|
| Mèo trẻ | Mèo dưới 2 tuổi bị nhiều nhất; khoảng 70% ca ở mèo dưới 1,5 tuổi, 50% ở mèo dưới 7 tháng (ABCD, Cornell). |
| Nhà nhiều mèo, trại nhân giống, trại cứu hộ | Khoảng 50–90% mèo có kháng thể corona, so với khoảng 15% ở nhà nuôi một mèo (Merck). Hỏi nơi bán nuôi bao nhiêu mèo. |
| Mèo vừa trải qua căng thẳng | Nhiều mèo bệnh vừa về nhà mới, ở trại cứu hộ, mổ triệt sản, bị bệnh hô hấp hoặc đi gửi trông (ABCD, Merck). |
Nguồn: ABCD, Merck, Cornell (cuối bài); bản cho người nuôi: Cẩm nang Merck, FIP ở mèo. Chưa có số liệu FIP ở mèo Việt Nam trong các nguồn chính thức chúng tôi đọc. Bệnh cũng gặp nhiều hơn ở mèo thuần chủng, mèo đực (ABCD) và mèo trên 10 tuổi (Merck).
FIP có lây sang mèo khác, sang người không?
Virus corona thường lây dễ, chủ yếu qua phân: qua khay cát dùng chung và khi mèo liếm chân dính phân (ABCD). Đường lây hay gặp nhất là mèo mẹ sang mèo con (Merck). Còn FIP, tức bệnh do virus đã đột biến gây ra, được cho là rất hiếm khi lây trực tiếp từ mèo bệnh sang mèo khác: virus thường tự đột biến trong từng con (ABCD, Merck). Các bé khác trong nhà có thể đã nhiễm virus corona thường từ trước, nhưng phần lớn sẽ không phát bệnh.
Với người, virus corona ở mèo không được xem là nguy cơ lây bệnh (Merck). FIP là bệnh của họ mèo; các nguồn này không nói đến bệnh ở chó.
Dấu hiệu FIP: theo dõi tiếp hay đi khám ngay?
Sốt lên xuống, không đỡ với điều trị thông thường, kể cả kháng sinh, là dấu hiệu hay gặp (ABCD, Merck). Thể ướt gặp nhiều hơn thể khô.
| Bạn thấy | Nên làm gì |
|---|---|
| Mệt, ăn ít, gầy đi hoặc mèo con chậm lên cân | Cân bé, ghi lại. Mèo con bỏ ăn từ 24 giờ, hoặc ăn ít kèm lờ đờ: khám trong ngày. Mèo lớn ăn ít, gầy dần: đặt lịch khám trong 1–2 ngày |
| Sốt lên xuống, đã điều trị (kể cả kháng sinh) mà không đỡ | Khám lại sớm, kể thuốc đã dùng, hỏi về FIP |
| Bụng to dần dù bé gầy đi (dịch ở bụng) | Khám trong ngày |
| Vàng lòng trắng mắt, vàng nướu hoặc da tai | Khám trong ngày |
| Một hoặc hai mắt đục, mống mắt đổi màu, đồng tử to nhỏ khác nhau, có máu hoặc mủ trong mắt, nheo mắt, sợ sáng | Khám trong ngày |
| Đi loạng choạng, run, đổi tính, nghiêng đầu | Khám trong ngày |
| Thở nhanh, thở gắng, thở há miệng, nướu hoặc lưỡi tím tái (dịch ở ngực) | Đi ngay, gọi trước cho phòng khám |
| Co giật, lả không đứng dậy | Đi ngay |
Nguồn và độ tin cậy: ABCD, Merck, Cornell (cuối bài). Cột cuối là mức thận trọng của ban biên tập; các dấu hiệu này cũng gặp ở nhiều bệnh khác.
Cần cẩn thận Không cho mèo uống thuốc hạ sốt, giảm đau của người, nhất là paracetamol: mèo rất dễ ngộ độc thuốc này (Merck). Đừng tự mua kháng sinh, thuốc kháng viêm hay nhờ cửa hàng tiêm, truyền cho bé đợt này qua đợt khác. Sốt không đỡ sau một đợt điều trị là lý do khám lại.
Vì sao FIP khó chẩn đoán?
Vì không có một xét nghiệm nào vừa đơn giản vừa cho câu trả lời chắc chắn khi mèo còn sống (Merck). Xét nghiệm kháng thể corona chỉ cho biết bé từng nhiễm virus, không phân biệt được virus thường với virus gây FIP (Cornell).
Bác sĩ ghép bệnh sử, khám, xét nghiệm máu và siêu âm; nếu có dịch, lấy dịch xét nghiệm là bước hữu ích nhất (ABCD). Hãy kể đủ tuổi, nguồn gốc, căng thẳng gần đây, thuốc đã dùng, và hỏi: “bé có thể là FIP không, cần làm thêm xét nghiệm gì?”.
Khi mọi thứ cùng chỉ về FIP, bác sĩ có thể quyết định điều trị thử và theo dõi sát, vì mèo FIP thường đỡ rõ sau vài ngày (ABCD). Đây là quyết định của bác sĩ sau khi khám, không phải cách tự thử ở nhà.
FIP có chữa được không?
Có, ở phần lớn mèo. Trước đây FIP gần như luôn tử vong, và nếu không điều trị đặc hiệu thì đến nay vẫn vậy (Cornell, Merck). Với thuốc kháng virus thì khác: hơn 85% ca FIP hồi phục khi dùng thuốc kèm điều trị hỗ trợ (ABCD). Merck đánh giá khả năng khỏi bệnh khi dùng thuốc kháng virus là khá đến tốt.
Điều trị kéo dài nhiều tuần; bác sĩ quyết định thời gian và theo dõi cân nặng, dịch, xét nghiệm máu (ABCD). Mèo nặng có thể cần nằm viện, truyền dịch hoặc hút dịch để thở dễ hơn (Cornell, ABCD). Ở Việt Nam, hãy hỏi bác sĩ thú y về lựa chọn điều trị hiện có. Chỉ dùng thuốc do bác sĩ thú y kê và theo dõi; không tự mua thuốc trên mạng.
Cần cẩn thận Đừng tự dừng thuốc khi bé vừa khỏe lên. Bệnh có thể tái phát sau khi ngừng thuốc (ABCD), nên vẫn tái khám theo hẹn; bé bỏ ăn, sốt lại, bụng to lại hoặc thở khó thì đi khám ngay. Hỏi trước lịch tái khám và tổng chi phí để chuẩn bị.
Tình huống minh họa: Su, mèo 7 tháng, sốt hai tuần không dứt
Đây là tình huống dựng lên để minh họa cách ứng xử, không phải ca có thật.
Su là mèo Anh lông ngắn, đực, 7 tháng tuổi, về nhà chị Lan ở Cầu Giấy được 3 tuần, từ một trại nhân giống nuôi chung 6 mèo. Su ăn ít, nằm nhiều; uống kháng sinh 5 ngày vẫn sốt lại. Chị Lan cân Su thì thấy bé từ 2,6 kg xuống 2,3 kg trong 2 tuần, còn bụng trông to hơn dù bé gầy đi.
- Mang theo: ngày về nhà, số mèo ở nơi bán, thuốc đã dùng, hai lần cân, ảnh chụp bụng.
- Hỏi bác sĩ: “có thể là FIP không, có cần siêu âm, lấy dịch xét nghiệm không?”; nếu nghi FIP, hỏi lựa chọn điều trị, lịch tái khám và chi phí.
Từng dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên gì, nhưng gộp lại thì đủ để hỏi về FIP ngay, không mua thêm một đợt kháng sinh nữa.
Đi ngay hoặc khám trong ngày nếu…
- Thở gắng, thở há miệng, nướu tím tái, co giật, lả: đi ngay.
- Bụng to dần; mèo con bỏ ăn từ 24 giờ hoặc lờ đờ.
- Mắt thay đổi, vàng mắt, vàng nướu, đi loạng choạng.
- Sốt lại, bỏ ăn trong hoặc sau đợt điều trị.
Gọi hỏi, đặt lịch khám sớm nếu…
- Mèo trẻ sốt lên xuống vài ngày, đã điều trị mà không đỡ.
- Mèo lớn ăn ít, gầy dần; mèo con không lên cân.
Xem thêm: khi nào chó mèo cần cấp cứu.
Nhà nuôi nhiều mèo: giảm nguy cơ FIP thế nào?
Không để mèo nhiễm virus corona là cách chắc chắn duy nhất, nhưng rất khó vì virus quá phổ biến (Cornell). Bạn làm được là giảm lượng virus trong nhà và giảm căng thẳng; vệ sinh là biện pháp chính (ABCD).
| Việc làm | Nên làm | Trong căn hộ ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Số khay cát | Số khay bằng số mèo cộng thêm một (ABCD) | 2 mèo thì 3 khay; chật thì ít nhất đừng để cả đàn dùng một khay |
| Vị trí khay | Đặt ở các phòng khác nhau, xa chỗ ăn và nước uống (ABCD, Cornell) | Không đặt khay cạnh bát ăn ở ban công hay góc bếp |
| Dọn phân | Dọn phân 2 lần mỗi ngày, rửa sạch toàn bộ khay mỗi tuần (ABCD) | Dọn sáng và tối cho dễ nhớ |
| Số mèo mỗi phòng | Không quá 3 mèo mỗi phòng (ABCD, Cornell) | Căn hộ nhỏ: cân nhắc trước khi nhận thêm mèo |
| Mèo mới về | Cách ly và xét nghiệm trước khi cho nhập đàn (ABCD) | Ở phòng riêng vài ngày đầu, đi khám trước khi cho chơi chung |
| Giảm căng thẳng | Cho mèo chỗ leo trèo, đồ chơi và chỗ trốn để bớt căng thẳng (Merck) | Tránh nhiều thay đổi cùng lúc |
Nguồn: ABCD, Cornell, Merck (cuối bài). Cột cuối là gợi ý của ban biên tập.
