Bé rụng lông từng mảng, da bong vảy hoặc gãi suốt ngày, bạn lo là nấm hay ghẻ, và lo cả nhà bị lây. Bài này giúp bạn hình dung các khả năng, biết làm gì ở nhà trong lúc chờ khám, khi nào phải đi ngay và chuyện lây sang người thực hư ra sao.
Bé rụng lông, ngứa: có phải nấm, ghẻ không?
Có thể, nhưng không chắc. Rụng lông và ngứa có rất nhiều nguyên nhân. Nấm da khá hay gặp ở mèo, nhưng theo Cẩm nang Thú y Merck thì không phải bệnh da hay gặp nhất. Bảng dưới đây giúp bạn hình dung các khả năng trước khi đi khám, không dùng để tự kết luận.
| Có thể là | Hay thấy gì | Lây sang người? |
|---|---|---|
| Nấm da (ringworm) | Mảng rụng lông, vảy, da đỏ, lông gãy lởm chởm, ngứa ít hoặc nhiều; móng thô, rỗ. Có bé không có dấu hiệu gì | Có, trẻ em dễ bị nhất |
| Ghẻ ở mèo (ghẻ Notoedres, ghẻ mặt) | Ngứa dữ dội, đóng vảy, rụng lông ở tai, đầu, cổ, có thể lan khắp người | Có thể bám sang người |
| Ghẻ ở chó (ghẻ sarcoptes) | Ngứa dữ dội, gãi cắn liên tục, rụng lông ở bụng, ngực, chân, mép tai, khuỷu chân; lâu ngày da dày và sẫm màu | Có, gây ngứa nhiều |
| Ghẻ demodex ở chó | Rụng lông, da đỏ; hay gặp ở chó con | Không được xem là bệnh lây |
| Mạt Cheyletiella (“gàu biết đi”) | Nhiều vảy gàu dọc sống lưng, có bé không ngứa, có bé ngứa rất nhiều | Có, người hay bị |
| Ve tai (ghẻ tai) | Lắc đầu, gãi tai, ráy tai màu nâu sẫm; lây giữa chó mèo trong nhà | Hỏi bác sĩ |
| Bọ chét, dị ứng, liếm nhiều do căng thẳng | Ngứa, gãi, rụng lông; xem bài về các nguyên nhân khiến chó mèo ngứa, gãi nhiều | Tùy nguyên nhân |
Nguồn tham khảo: Cẩm nang Thú y Merck và VCA (danh sách cuối bài). Hàng cuối và ô “Lây sang người” ở hàng ve tai là ghi chú của ban biên tập. Chỉ bác sĩ mới xác định được bé bị gì.
Phòng ve, bọ chét đều đặn là cách loại bớt một nguyên nhân gây ngứa (lời khuyên của ban biên tập). Xem bài bọ chét ở chó mèo và lịch tẩy giun và phòng ve rận cơ bản cho chó mèo. Nếu chủ yếu là lông rụng nhiều mà da trông bình thường, bài chó mèo rụng lông, hói, trụi lông sẽ sát hơn.
Nấm da ở chó mèo trông thế nào?
Nấm da do một nhóm nấm sống nhờ chất sừng của lông, da và móng. Tên tiếng Anh “ringworm” dễ gây hiểu lầm: đây không phải giun, và vết nấm trên chó mèo cũng không phải lúc nào cũng tròn.
- Ở mèo, vết nấm có thể rất nhẹ. Đôi khi chỉ thấy lớp vảy mịn như tro thuốc lá nằm sâu trong lông.
- Khi rõ hơn, bạn thấy mảng da dày, tròn, rụng lông, hay ở đầu, ngực, chân trước và dọc sống lưng.
- Lông gãy ngắn lởm chởm, da đổi màu, gàu, bé chải liếm hoặc gãi nhiều.
- Móng có thể thô, rỗ, chân móng có vảy và dần biến dạng.
- Mèo lông dài có thể mang nấm mà không có dấu hiệu gì, nhưng vẫn lây cho chó mèo khác và người.
Ở chó, nấm dễ gặp hơn ở chó con, chó hay chạy ngoài trời và ở nơi khí hậu ấm. Nhà nuôi nhiều bé, chuồng chật, hoặc bé đang yếu, đang bệnh cũng dễ mắc hơn.
Ghẻ ở chó mèo trông thế nào?
“Ghẻ” là cách gọi chung cho bệnh da do mạt, loại ký sinh rất nhỏ, mắt thường khó thấy. Mỗi loại mạt gây một kiểu bệnh riêng.
- Ghẻ ở mèo (do mạt Notoedres) rất dễ lây giữa các mèo. Bé ngứa dữ dội, đóng vảy và rụng lông ở mép tai, đầu, cổ, rồi có thể lan ra khắp người. Cẩm nang Thú y Merck ghi bệnh này không hiếm ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, tức là khí hậu như nước mình.
- Ghẻ sarcoptes ở chó lây rất mạnh giữa các chó, qua tiếp xúc trực tiếp và qua lược, bàn chải, khăn, chăn. Chó ngứa đến mức gãi cắn liên tục, rụng lông nhiều ở bụng, ngực, tai, khuỷu chân. Dấu hiệu có thể xuất hiện từ 10 ngày đến 8 tuần sau khi tiếp xúc với chó bị ghẻ.
- Ghẻ demodex ở chó (nhiều người gọi là bệnh xà mâu) khác hẳn: da chó khỏe vốn có một ít mạt demodex, do chó mẹ truyền sang trong mấy ngày đầu bú. Bệnh chỉ xảy ra khi mạt tăng quá nhiều, và không được xem là bệnh lây.
Với ghẻ, bác sĩ cạo da để soi tìm mạt. Ở chó, mạt sarcoptes thường khó tìm vì chỉ vài con đã đủ gây ngứa, nên không thấy mạt chưa chắc là không có ghẻ. Bác sĩ có thể dựa vào dấu hiệu và chuyện bé đã tiếp xúc với chó nào để quyết định chữa.
Nấm, ghẻ có lây sang người không?
Có. Đây là điều nhiều chủ nuôi lo nhất, nên bảng dưới gom lại những gì các nguồn thú y viết. Chữa cho người là việc của bác sĩ, bài này không bàn.
| Bệnh ở thú | Với người | Người nhà nên làm gì |
|---|---|---|
| Nấm da | Lây khi chạm vào bé hoặc vào lông, vảy rụng trên chăn, ghế, lược; tiếp xúc không phải lúc nào cũng thành bệnh. Trẻ em và người suy giảm miễn dịch dễ bị hơn. Thường thấy mảng da nhỏ, dày, đỏ, viền có vảy nổi lên | Đi khám bác sĩ (da liễu) sớm khi thấy vết như vậy, nói rõ nhà đang nuôi chó mèo nghi bị nấm |
| Ghẻ sarcoptes (chó) | Lây sang người. Mạt không sống hết vòng đời trên người nên chết sau vài ngày, nhưng trong lúc đó gây ngứa dữ dội | Có người ngứa hoặc nổi mẩn thì đi khám bác sĩ (da liễu) sớm, nói với bác sĩ là có thể đã tiếp xúc với chó bị ghẻ |
| Ghẻ mèo (Notoedres) | Có thể bám sang người khi tiếp xúc gần | Như trên |
| Mạt Cheyletiella | Người cũng hay bị lây | Như trên |
| Ghẻ demodex (chó) | Không được xem là bệnh lây | Không cần cách ly vì bệnh không lây, nhưng vẫn cần đưa bé đi khám |
Nguồn tham khảo: VCA (nấm da ở mèo, ghẻ sarcoptes ở chó) và Cẩm nang Thú y Merck (nấm da, các loại ghẻ). Các nguồn này viết cho chủ nuôi chó mèo, không phải hướng dẫn y khoa cho người.
Cần cẩn thận Nhà có trẻ nhỏ, người già yếu, người đang điều trị bệnh làm giảm miễn dịch: hạn chế để họ ôm hay ngủ chung với bé trong thời gian chữa. Đeo găng khi bôi thuốc, tắm hay bế bé, rồi rửa tay kỹ bằng xà phòng. Người nhà có vết đỏ, ngứa thì đi khám, đừng tự mua kem bôi khi chưa khám.
Không bao giờ dùng cho mèo thuốc trị bọ chét, ghẻ của chó hay kem trị ghẻ của người: một số loại chứa permethrin, cực độc với mèo. Nếu mèo đã dính phải, gọi phòng khám ngay và xem ngộ độc ở chó mèo: làm gì đầu tiên.
Nhà nuôi cả chó và mèo: nếu chó vừa được nhỏ thuốc có permethrin, giữ mèo tránh xa chó trong 72 giờ.
Không dùng ivermectin hay "thuốc trị nấm, ghẻ" tự mua khi bé chưa được khám; ivermectin nguy hiểm với một số giống chó như collie và chó chăn cừu.
Không bôi nhớt xe, nhớt máy, dầu hỏa, xăng, tỏi, dầu gió hay thuốc nam lên da bé, kể cả khi được mách là chữa được ghẻ, xà mâu. Chỉ dùng thuốc, sữa tắm do bác sĩ thú y kê đúng cho chó hay mèo.
Mèo bị ghẻ có lây sang người không?
Có thể. Ghẻ mèo do mạt Notoedres rất dễ lây giữa các mèo và có thể bám sang người khi tiếp xúc gần, như ôm, bế hay cho ngủ chung giường. Mạt Cheyletiella (“gàu biết đi”) cũng hay lây sang người. Nhiều khi thứ chủ nuôi gọi là “ghẻ” lại là nấm da, và nấm da ở mèo cũng lây sang người; mèo lông dài có thể mang nấm mà không có dấu hiệu gì.
Mèo gãi tai dữ dội, lắc đầu, ráy tai nâu sẫm thì có thể là ve tai: đưa bé đi khám trong ngày. Ve tai lây sang chó mèo khác trong nhà, nên các bé sống chung cũng cần được khám. Xem thêm bài tai chó mèo: viêm tai và vệ sinh tai.
Nếu bạn hoặc con nổi mẩn ngứa sau khi ôm mèo, hãy đi khám bác sĩ (da liễu) và kể là nhà có mèo đang nghi ghẻ hoặc nấm, đừng tự mua kem bôi. Mèo ngứa, rụng lông mà vẫn ăn uống, chơi bình thường thì hẹn khám thú y trong vài ngày để bác sĩ cạo da soi mạt; với ghẻ mèo, mạt thường dễ thấy. Trong lúc chờ, cho mèo ở riêng một phòng, đeo găng khi bế và giặt chăn, đệm của bé. Đừng dùng cho mèo thuốc trị ghẻ, bọ chét của chó.
Làm gì ở nhà trong lúc chờ đi khám?
Những việc dưới đây an toàn, không cần thuốc, và giúp giảm lây cho cả nhà trong mấy ngày chờ lịch khám (lời khuyên của ban biên tập, dựa trên hướng dẫn dọn nhà và chăm bé của Merck và VCA).
- Đeo găng khi chạm vào bé, rửa tay sau mỗi lần chăm.
- Cho bé ở một phòng có sàn dễ lau, tách khỏi các bé khác trong nhà. Với chó con, mèo con, đừng để bé một mình quá lâu; vẫn chơi với bé mỗi ngày.
- Hút bụi hoặc lau ẩm chỗ bé nằm mỗi ngày, gom lông rụng bỏ vào túi kín.
- Giặt riêng chăn, đệm, khăn của bé bằng máy giặt.
- Hỏi bác sĩ trước khi cắt tỉa lông vùng bị nấm; nếu cắt, làm nhẹ tay, thu gom lông và vệ sinh chỗ cắt. Không đưa bé đi tắm ở tiệm hay gửi khách sạn thú cưng khi đang nghi nấm, ghẻ, để không lây cho bé khác.
- Đừng để tiệm thú cưng tiêm hay bán thuốc chống ngứa cho bé trước khi khám. Một số thuốc chống ngứa làm giảm sức đề kháng, có thể làm ghẻ demodex nặng hơn và che mất dấu hiệu.
- Đừng tự bôi lá trầu, nghệ, thuốc nam, bột lưu huỳnh tự trộn hay cồn: bé liếm phải, và vết bôi che mất tổn thương khi bác sĩ khám.
- Mèo con mới nhặt về hoặc mèo hoang có thể mang nấm, ghẻ mà chưa có dấu hiệu rõ. Cho bé ở riêng và đi khám trước khi cho gặp các bé khác hay để trẻ nhỏ ôm.
- Mùa nồm ẩm, phơi hoặc sấy khô hẳn chăn, khăn của bé trước khi dùng lại, và lau khô sàn sau khi lau ẩm. Xem thêm chăm chó mèo mùa nồm ẩm.
- Chụp ảnh vùng da bị tổn thương cùng một góc mỗi 3–4 ngày, ghi lại bé ngứa nhiều hay ít, để kể cho bác sĩ.
- Gọi trước cho phòng khám, nói bé nghi nấm hoặc ghẻ. Phòng khám có thể sắp xếp để bé không ngồi chung phòng chờ với thú khác.
Bác sĩ khám nấm, ghẻ bằng cách nào?
Không có xét nghiệm nào hoàn hảo, nên bác sĩ thường phối hợp vài cách. Biết trước giúp bạn hỏi đúng câu khi đi khám.
| Xét nghiệm | Để làm gì | Cần biết |
|---|---|---|
| Đèn Wood (đèn tia cực tím) | Tìm sợi lông nghi nhiễm nấm; lông nhiễm có thể phát sáng màu xanh vàng (xanh táo) | Không phải ca nào cũng phát sáng, có loại nấm không phát sáng, nên có thể cần thêm xét nghiệm khác |
| Soi lông và vảy dưới kính hiển vi | Tìm bào tử nấm bám trên sợi lông | Cùng với cấy nấm, đây là cách bác sĩ hay dùng nhất để tìm nấm |
| Cấy nấm | Thường được xem là cách đáng tin nhất để xác định nấm da | Có khi chỉ vài ngày, có khi tới 3 tuần mới có kết quả |
| PCR (tìm ADN của nấm) | Cho kết quả nhanh hơn cấy | Có thể dương tính giả và không phân biệt được nấm còn sống hay đã chết |
| Cạo da | Soi tìm mạt ghẻ | Ghẻ mèo thường dễ thấy mạt; ghẻ sarcoptes ở chó hay không thấy dù có bệnh |
Nguồn tham khảo: Cẩm nang Thú y Merck và VCA. Bác sĩ có thể chọn ít hoặc nhiều xét nghiệm hơn tùy từng bé.
Chữa nấm, ghẻ mất bao lâu?
Nấm da: thường mất 6–12 tuần. Bé thường cần thuốc uống ít nhất 6 tuần, kèm thuốc bôi hoặc tắm, và dọn nhà song song. Bác sĩ sẽ chọn thuốc, vì có thuốc dùng được cho chó nhưng không an toàn cho mèo. Kể cả khi chữa tích cực, mèo vẫn còn lây khoảng 3 tuần. Bác sĩ chỉ coi là bé đã khỏi khi hết vết cũ, không có vết mới và xét nghiệm kiểm tra âm tính (một hoặc hai lần, tùy bác sĩ). Ngưng thuốc sớm, hoặc chỉ bôi mà không uống, dễ làm bệnh quay lại.
Ở bé khỏe mạnh, nấm da có thể tự hết, nhưng Trung tâm Sức khỏe Mèo Cornell ghi thường mất chín tháng đến một năm. Trong thời gian đó bé vẫn rụng lông và vẫn lây cho người. Có chữa thì bệnh khỏi nhanh hơn và đỡ lây hơn.
Ghẻ: có nhiều loại thuốc trị mạt, bác sĩ sẽ chọn tùy chó hay mèo, cân nặng và loại ghẻ. Nhiều bé cần phối hợp vài cách. Với ghẻ sarcoptes, các chó sống chung nhà cũng cần chữa cùng lúc. Nếu chó bị ghẻ sarcoptes vẫn gãi nhiều sau 4–5 ngày điều trị, hãy báo lại cho bác sĩ. Với các loại ghẻ khác, hỏi bác sĩ bao lâu thì bé nên đỡ ngứa.
Bé bị nấm da thì dọn nhà thế nào?
Bào tử nấm có thể sống tới 18 tháng trên lược, bát ăn, ghế, chăn, thảm. Dọn nhà là một phần của việc chữa, không phải việc phụ.
| Việc | Cách làm | Bao lâu một lần |
|---|---|---|
| Gom lông, vảy | Hút bụi hoặc lau ẩm mọi chỗ bé tới được, cả sofa và gầm giường | Mỗi ngày |
| Rửa bề mặt | Lau rửa bằng chất tẩy rửa thông thường đến khi sạch. Đây là bước quan trọng nhất, chỉ xịt khử trùng mà không rửa thì không đủ | Làm kỹ 1–2 lần mỗi tuần |
| Khử trùng | Sau khi rửa, dùng chất khử trùng có ghi diệt nấm trên nhãn. Nếu dùng nước tẩy clo pha loãng, mở cửa cho thoáng và để khô hẳn rồi mới cho bé vào | Sau mỗi lần rửa kỹ |
| Chăn, khăn, đệm | Giặt máy kỹ; Merck ghi không cần thêm thuốc tẩy | Thường xuyên trong thời gian chữa |
| Thảm | Giặt thảm hoặc hấp hơi nước | Trong thời gian chữa |
| Lược, bát, đồ chơi | Rửa sạch, dùng riêng cho bé | Sau mỗi lần dùng |
Nguồn tham khảo: Cẩm nang Thú y Merck và VCA. Merck ghi giặt chăn, khăn không cần thuốc tẩy; VCA có nhắc dùng nước tẩy pha loãng cho bề mặt. Hỏi bác sĩ trước khi dùng hóa chất mạnh trong nhà có thú cưng. Lời khuyên an toàn của ban biên tập: mở cửa cho thoáng và để khô hẳn; nhà có mèo, tránh chất khử trùng có phenol hoặc dầu thông; không pha nước tẩy clo với nước tẩy bồn cầu hay sản phẩm có amoniac; không xịt chất khử trùng lên người bé. Với ghẻ, giặt hoặc bỏ đệm bé nằm để bé không bị lại.
