Chó mèo bỗng yếu hoặc liệt chân sau là phải đi thú y ngay, kể cả ban đêm. Hai nguyên nhân hay gặp: thoát vị đĩa đệm ở chó và cục máu đông ở mèo.
Chó mèo bị liệt chân sau đột ngột là do đâu?
Liệt chân sau đột ngột luôn là ca phải đi cấp cứu (xem bài chó mèo cần cấp cứu khi nào). Bảng dưới giúp bạn kể cho bác sĩ rõ hơn, không phải để tự đoán bệnh. Với chó mèo lớn tuổi, khám định kỳ giúp bác sĩ nghe tim và phát hiện bệnh sớm.
| Có thể do | Hay gặp ở | Bạn có thể thấy |
|---|---|---|
| Thoát vị đĩa đệm (chó) | Chó giống nhỏ, chân ngắn lưng dài; thường bắt đầu lúc 3–6 tuổi | Đau lưng hoặc cổ, không chịu đi, đi loạng choạng, kéo lê chân, liệt, không tự tiểu được. Có thể đến từ từ hoặc rất nhanh |
| Cục máu đông chặn mạch máu chân sau (mèo) | Mèo có bệnh tim, kể cả mèo trước đó trông khỏe | Rất đột ngột; một hoặc hai chân sau kéo lê, chân lạnh, đệm chân nhợt; kêu la, thở nhanh hoặc thở há miệng |
| Tắc mạch máu tủy sống do mảnh sụn (chó) | Chó trưởng thành, nhất là giống lớn, Schnauzer mini, chó chăn cừu Shetland | Đang chạy nhảy thì đột nhiên yếu hoặc lết chân sau, thường không đau |
| Chấn thương | Mọi chó mèo: ngã từ ban công, cầu thang, bị xe tông (xe đụng) | Liệt sau một cú ngã hay va chạm, có thể kèm vết thương |
| Ngộ độc bả chuột, bả độc (không rõ loại cũng tính) | Chó mèo ăn phải bả | Run, co giật, đi loạng choạng, liệt chân sau. Mang theo vỏ gói nếu có. Xem chó mèo bị ngộ độc làm gì đầu tiên |
| Bệnh dại | Chó mèo chưa tiêm dại, hay đi rông hoặc từng bị chó mèo lạ cắn | Đi lảo đảo, yếu liệt dần, chảy dãi, khó nuốt, trễ hàm. Gọi báo trước; đeo găng, không chạm vào miệng, nước dãi của bé |
Nguồn: ACVS, PDSA, Tufts, Cẩm nang Thú y Merck. Bảng chưa đủ mọi nguyên nhân; gặp trường hợp nào cũng đi thú y ngay.
Làm gì ngay khi bé không đứng dậy được?
- Chuyển bé bằng tấm phẳng. Đặt bé lên tấm ván, bìa cứng hoặc chăn gấp, hạn chế cử động đầu, cổ, lưng; không dỗ bé đứng dậy tập đi. Mèo thì phủ khăn rồi cho vào lồng có khóa, không quấn chặt quanh ngực. Nếu được, đi taxi hoặc ô tô; đi xe máy thì một người lái, một người giữ bé.
- Coi chừng bé cắn. Quấn khăn quanh thân, tay tránh xa mặt bé. Lỡ bị cắn hay cào: rửa vết thương bằng xà phòng dưới nước chảy ít nhất 15 phút, rồi đến cơ sở y tế ngay trong ngày để được tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi bé đã tiêm phòng.
- Đừng tự véo ngón chân bé để thử đau. Bé rút chân lại chưa chắc là còn cảm giác, có thể chỉ là phản xạ, và bé đau dễ cắn. Đằng nào cũng phải đi ngay; việc thử để bác sĩ làm.
- Gọi trên đường đi. Báo bé liệt từ lúc nào, có ngã không, còn tự tiểu không. Nơi gần nhất có bác sĩ trực không mổ cột sống thì vẫn đến đó trước để bé được khám và giảm đau, rồi nhờ bác sĩ chỉ nơi chuyển tiếp. Đừng gọi hết nơi này đến nơi khác mà chưa đi.
Không xoa bóp, kéo duỗi chân, nắn lưng, bấm huyệt hay châm cứu, kể cả nhờ thầy nắn, thầy châm cứu cho người hay làm theo video. Không bôi dầu nóng, dầu gió, cao xoa, miếng dán giảm đau, rượu thuốc; không cạo gió, không đắp lá; không cho uống thuốc nam, thuốc bắc. Lỡ xoa rồi: mèo đi cấp cứu ngay, chó gọi thú y ngay. Không chườm nóng chân bé đang lạnh hoặc tê.
Không cho uống thuốc giảm đau của người (paracetamol, ibuprofen, aspirin, kể cả khi đọc thấy aspirin "làm tan máu đông"): với chó mèo, các thuốc này có thể gây ngộ độc nặng, phải đi cấp cứu. Không tự mua thuốc kháng viêm, thuốc tiêm ở tiệm thuốc thú y hay hiệu thuốc trước khi khám. Bé lỡ uống thì mang theo vỉ thuốc.
Chó bị liệt 2 chân sau do thoát vị đĩa đệm: vì sao không được chờ?
Đĩa đệm giữa các đốt sống phồng hoặc vỡ sẽ chèn vào tủy sống. Bệnh hay gặp ở các giống có dáng cột sống đặc biệt: Dachshund (chó lạp xưởng), Bulldog Pháp, Shih Tzu, Bulldog, Pug, Bắc Kinh, Beagle, Basset, Cocker. Riêng Dachshund chiếm khoảng 45–70% số ca vỡ đĩa đệm. Chó giống khác vẫn có thể bị, thường lúc 5–12 tuổi. Dấu hiệu nặng dần theo bốn mức, có khi rất nhanh.
| Mức | Bạn thấy | Việc nên làm |
|---|---|---|
| 1. Đau | Đau lưng hoặc cổ, không chịu đi lại, khó đứng dậy | Đau dữ dội (kêu ẳng khi bế, gù lưng) hoặc xuất hiện đột ngột: đi ngay. Đau nhẹ, vẫn đi lại và tiểu bình thường: đi khám trong ngày, giữ bé ở chỗ nhỏ |
| 2. Đi loạng choạng | Dáng đi lảo đảo như say, chân sau yếu, quẹt mu bàn chân xuống đất, hay vấp ngã | Đi thú y ngay |
| 3. Liệt chân sau | Không cử động được chân sau, thường kèm không tự tiểu được hoặc tiểu không hết | Đi thú y ngay, kể cả ban đêm |
| 4. Mất cảm giác đau | Bác sĩ kiểm tra thấy bé không còn cảm giác đau sâu ở chân: tủy sống tổn thương nặng | Bác sĩ thường khuyên mổ sớm: mổ chậm quá 24 giờ thì cơ hội đi lại giảm |
Nguồn: ACVS, PDSA, Cẩm nang Thú y Merck. Chó già hoặc từng bị thoát vị thì đừng chờ: đau nhẹ cũng nên đi khám ngay.
Bác sĩ phẫu thuật thú y coi vỡ đĩa đệm là ca cần mổ cấp cứu. Sau khi khám thần kinh, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm máu, chụp CT hoặc MRI. Ca nhẹ, lần đầu thường dùng thuốc giảm đau do bác sĩ kê kèm nhốt chuồng nghỉ; ca nặng thường cần mổ giải ép tủy sống.
Nhốt chuồng nghỉ tuyệt đối là thế nào?
Bé nằm trong chuồng hoặc một khoảng thật nhỏ suốt nhiều tuần, chỉ được bế ra ngoài đi vệ sinh, không chạy nhảy, không leo cầu thang. Sau mổ cũng thường phải nghỉ chặt ít nhất 4 tuần. Nhiều chủ thả bé ra khi thấy bé đỡ hơn: đừng. Chó đang liệt mà chỉ nhốt ở nhà chờ thì có thể lỡ mất thời gian mổ.
Mèo bị liệt chân sau đột ngột, kêu la: có phải cục máu đông?
Ở mèo, liệt chân sau rất đột ngột kèm đau dữ dội thường do cục máu đông chặn dòng máu xuống chân sau (huyết khối yên ngựa). Phần lớn mèo bị cục máu đông vốn đã có bệnh tim. Bệnh cơ tim phì đại (HCM) là bệnh tim hay gặp nhất ở mèo. Nhiều mèo bị HCM mà không có dấu hiệu gì, nên cục máu đông có khi là dấu hiệu đầu tiên bạn thấy.
Đi thú y ngay nếu mèo: đột ngột kéo lê một hoặc hai chân sau, không đứng được; chân sau lạnh khi sờ; đệm chân nhợt hoặc tím; kêu la, gào vì đau; thở nhanh hoặc thở há miệng.
Mèo bị cục máu đông thường phải nằm viện, dùng thuốc giảm đau mạnh và được theo dõi sát. Nói thật, khả năng qua khỏi thường không cao: chỉ khoảng 1 trong 3 mèo qua được đợt đầu và được về nhà; trong số đó, khoảng một nửa bị lại trong vòng 6 tháng. Nếu phải cân nhắc điều khó nhất, bài khi nào nên cho thú cưng ra đi có thể giúp bạn chuẩn bị.
Mèo nào nên đi khám tim?
Mèo 6–12 tuổi, mèo Maine Coon và Ragdoll (dễ bị do di truyền) nên được nghe tim khi khám định kỳ. Mèo đã có bệnh tim thì đếm nhịp thở lúc bé ngủ: nhiều lần liền trên 30 nhịp mỗi phút, hoặc cao hơn hẳn mốc bác sĩ dặn, thì gọi bác sĩ và cho bé đi khám trong ngày. Cách đếm có trong bài đo nhiệt độ, nhịp thở cho mèo tại nhà.
Chăm bé bị liệt ở nhà sau khi khám
Hồi phục sau thoát vị đĩa đệm thường mất vài tuần đến vài tháng; sau mổ, phần lớn chó về nhà sau 3–7 ngày. Nhờ bác sĩ chỉ trực tiếp từng việc dưới đây trước khi về.
| Việc | Làm thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Đi tiểu | Bé không tự tiểu được thì bạn ép (vắt) bàng quang giúp bé, đúng cách bác sĩ chỉ, có khi 3–4 lần mỗi ngày. Nhờ bác sĩ chỉ cách sờ xem bàng quang đã xẹp hết chưa. Vắt không ra hoặc bụng dưới căng cứng: đi ngay, không ấn mạnh hơn | Bé bị liệt có thể bị nhiễm trùng tiết niệu, khó dứt |
| Chỗ nằm, trở mình | Đệm dày, êm, lót tấm thấm hút, thay khi ướt; lau sạch, khô bụng dưới, đùi, mông. Bé không tự xoay được thì đổi bên nằm vài giờ một lần theo lịch bác sĩ (bệnh viện thường 4–6 giờ). Bỉm phải thay thường xuyên và không thay được việc vắt bàng quang. Không chườm nóng chân bị tê | Tránh lở loét do tì đè và hăm da do nước tiểu |
| Ruồi, dòi | Chỗ nằm khô, thoáng, có màn chống ruồi; mỗi ngày xem kỹ vùng mông, đuôi, bộ phận sinh dục | Trời nóng ẩm, da bẩn ướt dễ bị ruồi đẻ trứng |
| Đi lại | Bế ra ngoài đi vệ sinh. Bé không đau và bác sĩ cho phép thì đỡ dưới bụng để bé tập đi bằng chân trước | Tránh để bé tự lết hay nhảy khi chưa lành |
| Theo dõi chân | Để ý bé có liếm, cắn chân sau không | Bé có thể thấy tê bì ở chân và tự cắn gây vết thương |
Nguồn: ACVS, PDSA và một bài dvm360 viết cho bác sĩ thú y (trở mình 4–6 giờ). Hàng ruồi, dòi và bỉm là lời khuyên của ban biên tập cho khí hậu Việt Nam.
Chở bé đi tái khám vất vả quá thì có thể tìm bác sĩ thú y khám tại nhà ở Hà Nội hoặc TP. Hồ Chí Minh, nếu bác sĩ đang điều trị đồng ý.
Đi ngay nếu: bé không tiểu được hoặc vắt không ra nước tiểu; bé bỏ ăn, nôn, lả. Gọi lại bác sĩ trong ngày nếu: nước tiểu đỏ, đục hoặc hôi; da đỏ, trợt hoặc loét ở chỗ tì đè; thấy dòi; bé cắn chân; bé yếu thêm hay đau hơn sau khi đã đỡ.
Khoảng một phần tư số chó bị thêm một đĩa đệm khác thoát vị về sau. Giữ bé đúng cân (xem chó mèo béo phì: kiểm tra và giảm cân), dắt bằng dây yếm thay vòng cổ, hạn chế nhảy sofa, giường và leo cầu thang.



